نگاهی به تحولات وضعیت زنان و عوامل مرتبط با آن در دهه های اخیر

ظرفیت واقعی زنان نادیده گرفته می شود

دکتر امید علی احمدی

جامعه شناس و عضو هیات علمی دانشگاه آزاد اسلامی

 هفته نامه سلامت

یکی از مهم ترین تغییراتی که جامعه ما در ۳ ۲ دهه اخیر تجربه کرده، تغییر در عرصه جنسیت است. برخی این تغییر را مهم ترین تغییر فرهنگی جامعه ما می دانند. منظور از تغییر در عرصه جنسیت، تحولی است که در معنای زنانگی مردانگی به وجود آمده است.

در مقایسه با گذشته، بسیاری از امور که فقط مردانه تلقی می شدند، دیگر فقط مردانه نیستند و اموری که صرفا زنانه تلقی می شدند، دیگر در بسیاری از موارد فقط زنانه نیستند. کافی است به خیابان های شهرهای بزرگ توجه کنیم؛ حضور زنان و دختران در خیابان ها و پشت فرمان خودرو ها، تصدی برخی از مشاغل مردانه به وسیله زنان و پذیرفتن نقش در بسیاری از مشاغل که دیگر صرفا مردانه نیستند، همه از تغییری خبر می دهند که در معنای زنانه روی داده است. از سوی دیگر، امور زنانه مثل خانه داری، نگهداری از فرزندان، آشپزی و... که مردان از انجام آنها رویگردان بودند، امروزه به وسیله بسیاری از مردان طبقه متوسط انجام می شود.

۲ سوال اساسی در این زمینه می تواند مطرح شود؛ علت های اساسی این تغییرات چه بوده اند؟ آیا در مجموع زنان به جایگاه بهتری در مقایسه با گذشته دست یافته اند؟ برای پاسخ به سوال اول لازم است به نقش برخی از عوامل اجتماعی در این زمینه بپردازیم تا به توضیح چرایی این تحول نزدیک شویم.

تحول در ساختار خانواده و اهمیت نظام خویشاوندی: شهرنشینی و دوری از خویشاوندان زمینه ساز تحولی است که در خانواده ها روی داده. با کم شدن اهمیت شبکه خویشاوندی، اعضای خانواده وابستگی بیشتری به هم پیدا می کنند و ضرورت استفاده از تمام ظرفیت های اشتغال و درآمدزایی در خانواده محسوس می شود. وقتی خانواده ضرورتا باید به خود متکی باشد، طبعا همه اعضا برای رفع مشکلات خانواده نقش پیدا می کنند.

گسترش طبقه متوسط شهری پیش از انقلاب و دگرگونی ارزش های اجتماعی: در دهه ۵۰ با تغییرات عمده ای که در وضعیت اقتصادی ایران روی داد، بسیاری از خانواده ها امکان بازبینی وضعیت اقتصادی و اجتماعی خود را یافتند و پس از دوره ای که مردم ایران وضعیت خود را حتمی و غیرقابل تغییر می دیدند، اکنون می توانستند آرمان های خود را به واقعیت نزدیک کنند. بخشی از این آرمان ها توجه به وضعیت اسفناکی بود که زنان ایرانی در فشار محرومیت ها و محدودیت های اجتماعی احساس می کردند. این آرمان در انقلاب ۵۷ تجلی همه جانبه یافت و گروه بسیار بزرگی از زنان در خانه مانده را به خیابان ها کشید. زنان طبقه متوسط، در این میان بخشی از آرزوهای خود را در انقلاب و بخش دیگر را در تحصیلات عالی جستجو می کردند. تحصیلات عالی اگرچه برای همه زنان اشتغال را در پی نداشت، اما باعث تحول در ایستارها و فلسفه زندگی آنها شد.

گسترش رسانه های گروهی: این عامل پیش و پس از انقلاب باعث تغییر در نگرش های زنان و ایجاد انتظارها و افق های جدید در زندگی آنها شد. دیدن تصاویر زنان در سایر کشورها و عرصه های متنوع زندگی شان، شوق تجربه و جرات ورود به بسیاری از عرصه ها را برای زنان ایجاد می کرد. اگرچه در همه زمینه های اجتماعی زنان برای ورود و به دست آوردن پایگاه های مهم تر با موانعی جدی روبرو بودند. می توان تاثیر دیگری که رسانه ها عمدتا در به وجود آمدن آن نقش داشته اند، در توجه متفاوت با گذشته به بدن و ظاهرآرایی مشاهده کرد. زنان به نسبتی که در مقایسه با معیارهای سنتی تعریف متفاوت از زنانگی در ذهن دارند، برای متمایز شدن از امکاناتی مانند جراحی های زیبایی، لوازم آرایشی و لباس بهره می گیرند. این تغییر را می توان عمومی ترین تغییر در زندگی زنانه در ایران تلقی کرد.

در پاسخ به سوال دوم یعنی جایگاه واقعی زنان ایران در مقایسه با گذشته، می توان به چند نمونه اشاره کرد:

اشتغال زنان: در مقایسه با گذشته اگرچه از حیث تعداد بیشتر است اما از نظر درصد زنان شاغل به کل جمعیت یا نسبت زنان به مردان در مقایسه با چند دهه پیش تحولی جدی نداشته است. یکی از عمده ترین تحولات تاسف آور در این زمینه، فزونی زنان تحصیلکرده خانه دار در مقایسه با گذشته است؛ تاسف از این حیث که از توانایی های به وجود آمده جامعه نتوانسته اند به قدر کافی بهره گیرند اما به یقین خانواده ها و به خصوص فرزندان این خانواده ها از نعمت سواد مادر برخوردار شده اند. زنان شاغل نیز به اندازه مردان نتوانسته اند از نظر کیفیت اشتغال و مشاغل احراز شده، جایگاهی درخور توانایی شان پیدا کنند. گاه نتیجه اشتغال زنان برای خانواده و نه لزوما خودشان، به قدری است که از رمانتیسیسم اشتغال زنان در ایران (ساروخانی، مقدمه ای بر جامعه شناسی خانواده) صحبت شده است.

جایگاه سیاسی زنان: با وجود آنکه حضور زنان در عرصه های سیاسی در مقایسه با پیش از انقلاب افزایش یافته و واقعی تر شده است، اما احراز پست های کلیدی و مدیریتی به وسیله آنها همگام با افزایش توانایی شان برای ورود در این عرصه ها نبوده است. علت این امر را می توان در تنوع زنان و محدودیت در سلیقه های پذیرش زنان در عرصه های مختلف و از آن جمله عرصه های سیاسی جستجو کرد.

افزایش آشنایی زنان با حقوق خود و حمایت ناچیز جامعه: همگام با افزایش تحصیلات زنان، افزایش ورود آنها به جامعه و افزایش آگاهی های حقوقی شان، بسیاری از زنان که شرایط خانواده را برای خود ناعادلانه می دانستند، طلاق یا راه زندگی اقتصادی مستقل را پیش گرفته اند. این تمایل و تغییر، همگام با افزایش سازمان ها و ساختارهای حمایتی از زنان نبوده است بنابراین بر زنانی که شرایط خانواده خود را تحمل نکرده اند فشاری دوچندان وارد کرده است.

• افزایش خانواده های زن سرپرست و نگاه منفی جامعه: در سال های اخیر با فزونی تعداد و نسبت زنان سرپرست خانواد مواجهیم. این امر ناشی از افزایش میزان طلاق در جامعه است. از آنجا که اقدام ها و سیاست های تحکیم خانواده در کشور باعث کاهش میزان طلاق نشده، جامعه ناچار است برای حمایت از فرزندان جامعه، از خانواده های تک سرپرست حمایت کند. از دیگر سو، جامعه نگاه خود را به خانواده معیار یعنی خانواده با سرپرست مرد، زن و فرزندان حفظ کرده است.

بنابراین در یک جمله می توان گفت وضعیت زنان دچار تحولات بسیاری شده است اما این تحولات کمتر از ظرفیت های واقعی زنان و همچنین تحولاتی کمتر نهادین ارزیابی می شود. در هر صورت با توجه به آنکه یکی از شاخص های مهم توسعه اجتماعی جوامع انسانی جایگاه اجتماعی زنان در جامعه است، سیاست های اجتماعی و خانواده لازم است تا شرایط واقعی جامعه و زنان را در نظر گیرد و آن را به نحوی اعمال کند که در بلندمدت مصالح کلیه زنان در نظر گرفته شود.

هفته نامه سلامت / مینا قدسی

http://www.salamatiran.com/NSite/FullStory/?Id=57729

● ازدواج خویشاوندی؛ چرا و به چه علت؟

تحلیل جامعه شناسی ازدواج فامیلی

امید علی احمدی

جامعه شناس خانواده

عضو هیات علمی دانشگاه آزاد اسلامی

ازدواج با خویشاوندان را می توان گرایش به درون همسری تلقی کرد. درون همسری گرایشی است در انتخاب همسر که فرد همسر خود را از اطرافیان خویشاوند، هم قومیت یا حتی هم محل های خود انتخاب می کند. درون همسری به لحاظ تاریخی به سپیده دم حیات بشر و پیدایش وی مربوط می شود. براساس رای صاحبنظران بزرگ انسان شناسی، با گسترش شیوه مقابل یعنی برون همسری، شرایط برای گسترش فرهنگ فراهم شد زیرا وقتی فرد همسر خود را از قومیت یا شبکه خویشاوندی دیگری برمی گزید، به صورت ارتجالی عناصری از فرهنگ گروه دیگر به فرهنگ مبدا راه می یافت یا شرایط برای مبادلات عام تر یا خاص تر فراهم می شد. مبادله دختران دو قوم با یکدیگر یا مبادله به ازای پدیده های دیگر، از این دست بوده است.

● ازدواج فامیلی و ملاحظات اجتماعی

خویشاوندی اساسا مفهومی اجتماعی است. دلیل این امر آن است که اگر خویشاوندی مفهومی زیست شناختی بود، همواره کسانی که خویشاوند ما محسوب می شوند، از آنچه عملا آنها را خویشاوند تلقی می کنیم، بیشتر بود چراکه هر فرد دارای پدر و مادر و پدر و مادر نیز خود دارای پدر و مادر و آنها هم به همین ترتیب و از آنجا که در هر رده از ایشان چندین فرزند و نوه و نبیره وجود داشته است، عملا تعداد خویشاوندان فرد که به احتمال قوی آنها را نمی شناسد، سر به هزاران می زند؛ احتمالا خطاب کردن هم ایلی ها یا هم ولایتی ها به عنوان عمو، دایی، خاله زاده یا غیر آن هم به همین دلیل در مناطق روستایی و عشایری انجام می شده است.

در جامعه سنتی به دلیل ارتباط های اندک و شبکه های کوچک اجتماعی یا ملاحظات اجتماعی و در نظر گرفتن مصالح اجتماعی، ازدواج خویشاوندی بسیار رایج بوده است. این ازدواج را ازدواج تنظیم شده می نامند و در آن، میزان آشنایی زوج از همدیگر به قدر آشنایی والدین است و عجب اینجاست که به دلیل اشتراک در سنت ها، دختر و پسر در اغلب مواقع برای هم مناسب بودند و سازگاری کافی با هم داشتند زیرا سنت ها همه چیز را پیش بینی کرده و وظایف هر یک در قبال دیگری مشخص بود. آنها به واسطه اشتراک در سنت ها، پیش از آشنایی رو در رو و فیزیکی، عاطفی و اجتماعی، آشنایی فرهنگی داشتند.

این شکل از ازدواج به دلیل گسترش مناسبات اجتماعی، جدا شدن از مکان و موقعیت جغرافیایی و مهاجرت به مناطق دوردست، تنوع یافتن سلایق و علاقه مندی ها و گرایش های فکری و عقیدتی کم کم در جوامع مدرن کاهش یافت تا آنجا که یکی از مختصات روندهای تحول در ازدواج را کاهش ازدواج های خویشاوندی دانسته اند (گیدنز، جامعه شناسی). بازگشت جامعه به ازدواج خویشاوندی را باید به صورت زیر و با در نظر گرفتن چند نکته تحلیل کرد:

● بازگشت به شیوه کهن

این گرایش (اگر بر اساس آمارگیری دقیق از جمعیت ازدواج کرده جامعه تایید شود)، باید به معنی بازگشت موقتی به یک شیوه کهن تلقی شود و نه یک بازگشت و از سرگیری دائمی.

● کاهش سرمایه

مهم ترین دلیل این بازگشت، کاهش سرمایه اجتماعی عام و خاص و به همین سیاق کاهش سطح اعتماد اجتماعی است. در توضیح باید گفت مهم ترین دلایل تاخیر ازدواج یا افزایش سن ازدواج، ناتوانی افراد در اعتماد به کسانی است که در دایره انتخاب و همسرگزینی قرار می گیرند. کاهش سرمایه اجتماعی می تواند به علت های مختلفی اتفاق افتاده باشد. از جمله این علت ها می توان به کم اعتبار شدن سازمان ها و نهادهای رسمی یا بدقولی و بی قاعدگی مناسبات بین این سازمان ها و مردم اشاره کرد بنابراین انتخاب همسر از بین نزدیکان و خویشاوندان به دلیل اعتماد بیشتر افراد به آنهاست.

● جلب حمایت

دلیل دیگر، امکان جلب حمایت اجتماعی خویشاوندان است و خویشاوندان معمولا در شرایط بحرانی خصوصا بحران های اجتماعی و اقتصادی، به نقش و کارکرد سنتی و تاریخی خود برمی گردند. خانواده و خویشاوندان، براساس دیدگاه جامعه شناس شهیر، «دورکیم»، آخرین تکیه گاه افراد و خانواده ها محسوب می شوند.

تا هنگامی که سازمان های حمایتی از جمله سازمان های اقتصادی حامی خانواده، بهزیستی، سازمان های مشاوره ای و بهداشتی و... تقویت نشوند و فردی که در سن ازدواج است، نتواند به آنها اعتماد کند، خویشاوندان مهم ترین تکیه گاه خواهند ماند. شاید این سوال پیش آید که ازدواج خویشاوندی چه مشکلاتی می تواند در پی داشته باشد؟ در این زمینه باید گفت مهم ترین پیامدهای ازدواج خویشاوندی، افزایش احتمال بروز نارسایی های ژنتیکی و گسترش قوم و خویش گرایی است که از جمله مهم ترین موانع توسعه اجتماعی و سیاسی است.

نمایش جزئیات خبر / زمان مخابره خبر :9/10/1391      17:45:0      تعداد بازديد كنندگان خبر:577

سارا جمال‌آبادي/تأملاتي درباره فرهنگ عذرخواهي
معذرت، مردم و مسؤولان

---

چرا وزير استعفا نمي‌دهد؟ چرا عذرخواهي نمي‌کند؟ و «چرا»هايي از اين قبيل را در اين يکي دو هفته اخير که خبر هولناک آتش‌سوزي در دبستان دخترانه‌اي در پيرانشهر منتشر شد، زياد شنيده‌ايد و شنيده‌ايم. قصه اما قصه ديروز و امروز نيست...

 قصه حتي قصه اينجا و آنجا هم نيست. اين اتفاق ممکن است در هر جاي ديگري از دنيا هم رخ دهد؛ کمااينکه در آن سوي دنيا، در آمريکا هم يک جوان ?? ساله با اسلحه‌اي وارد يک مدرسه شد و ?? نفر را بيرحمانه کشت.

سؤال «سلامت» اما اين است که آيا مقام يا مقام‌هاي مسؤول در چنين مواقعي نبايد از مردم عذرخواهي کنند؟ عذرخواهي کردن يا عذرخواهي نکردن مقام مسؤول در چنين مواقعي چه آثار و تبعاتي در جامعه دارد؟ در «موضوع ويژه» اين هفته دنبال پاسخي براي اين پرسش‌ها و پرسش‌هايي از اين دست مي‌گرديم و نظر کارشناسان و اساتيد دانشگاه‌هاي کشور را در همين رابطه پرسيده‌ايم. واقعيت اين است که درد صورت‌هاي سوخته، جان‌هاي پاره‌پاره، جسدهاي کبود و خانه‌هاي ويران را در اينجا و آنجا همه مي‌توانند تصور کنند اما دردي را که در دل‌هاست، هرکسي نمي‌تواند... دردي که عميق است و به روزها و ماه‌ها و سال‌ها پاک نمي‌شود... دردي که درمان ندارد حتي به گذر روزگار اما به همدردي، به آغوش کشيدن، به گفتن اينکه مي‌دانيم درد بزرگي است، احتياج دارند... احتياج دارند تا کسي بگويد اشتباه کجا بوده، چرا چنين اتفاقي افتاده. احتياج دارند تا کسي به آنها بگويد دردشان را مي‌فهمد و سهم خودش را از اين درد مي‌داند و مي‌گويد که «متاسف است» و «کاري مي‌کند». ما نياز داريم براي دردهايمان به «عذرخواهي» و براي اشتباهمان به «درخواست بخشش» تا جان ديگران آرام گيرد، تا جان خودمان آرام گيرد.

در «موضوع ويژه» اين هفته نگاهي انداخته‌ايم به موضوع «عذرخواهي» که انگار سهل و ممتنع است و در تهيه آن ندا احمدلو، بهروز ميرزايي و سميرا امين همکاري داشته‌اند.

چرا برخي از مسوولان هرگز عذرخواهي نمي?کنند؟

خطر جدا شدن عرصه زندگي مردم و مسوولان

دکتر اميد علي احمدي

جامعه‌شناس و عضو هيات علمي دانشگاه آزاد اسلامي

نزديک‌ترين مفهوم در جامعه‌شناسي که مي‌تواند ابعاد گوناگون عذرخواهي مسوولان در برابر مردم را توضيح دهد، مفهوم تعهد اجتماعي است. تعهد اجتماعي را مي‌توان نوعي مسووليت فرد يا سازمان‌هاي اجتماعي در برابر و به ازاي سپردن يک نقش يا وظيفه اجتماعي تلقي کرد. گاه اين تعهد الزامي و غيراختياري‌ و گاه اختياري است. تعهدهاي الزامي، با پيامدهاي خود ارزيابي نمي‌شوند ولي تعهدهايي که الزامي نيستند، با پيامدهاي خود ارزيابي مي‌شوند.

تعهدات اجتماعي را مي‌توان با توجه به 4 بخش عمده جامعه به 4 نوع تقسيم کرد:

الف. تعهد به کنترل منابع اقتصادي

ب. تعهد به اهداف اجتماعي

ج. تعهد به اجتماع

د. تعهد به ارزش‌هاي فرهنگي(رجوع کنيد به جامعه‌شناسي نظم، نوشته دکتر مسعود چلبي)

اگر بخواهيم به موضوع عذرخواهي مسوولان نگاهي بيندازيم، لازم است از 3 زاويه به آن نگاه کنيم:

اول اينکه تعهدات اجتماعي مسوولان در جامعه ما از نوع اجباري و با ملزم نبودن به پاسخگويي است يا از نوع دوم يعني اختياري و با الزام پاسخگويي. براي پاسخ دادن به اين سوال بايد به نحوه گماردن و سپردن پست‌ها به مسوولان توجه کنيم. اصولا دو نوع گماردن نقش وجود دارد: يکي را کوشاورد مي‌گويند؛ يعني فرد با کوشش خود نقش را به‌دست مي‌آورد و ديگري نقش محول، يعني نقشي که به فرد بدون تمايل کامل او يا تلاش زيادش سپرده شده است. اگرچه پست‌هايي از آن دست که به موضوع عذرخواهي مسوولان مربوط مي‌شود تقريبا همگي از نوع کوشاورد بايد باشند، اما روال سپردن پست‌ها در ايران معمولا به‌گونه‌اي است که فرد با نوعي بي‌ميلي و با چند شرط زير بار مسووليت مي‌رود بنابراين به خودي خود از نوع نقش‌هاي کوشاورد خارج و به نقش‌هاي محول نزديک مي‌شود. اين نقش‌ها آن چنان که گفتم، به پاسخگويي نياز ندارند و طبعا در صورت انجام‌ندادن وظيفه، فرد خود را به عذرخواهي محکوم نمي‌داند چون مسووليت را از ابتدا نپذيرفته است.

زاويه دوم، نوع تعهد اجتماعي است و بايد بررسي شود آن نوع تعهدي که ما انتظار عذرخواهي از مسوولان در صورت محقق نشدن نتايج مطلوب داريم، از چه نوع تعهداتي است و چرا اين انتظار تحقق نمي‌يابد. در تعهد اقتصادي، فرد در صورت محقق نشدن نتايج اقتصادي مطلوب يا عدم کنترل روي منابع اقتصادي، بايد عذرخواهي کند. با يک بررسي حتي شتابزده در خاطرات و اخبار، متوجه مي‌شويم هيچ مسوولي در ايران به دليل از دست رفتن فرصت‌هاي اقتصادي از مردم عذرخواهي نمي‌کند؛ نمونه آنکه وقتي ريال تقريبا نيمي از ارزش خود را از دست داد، هيچ مسوولي در برابر فقير شدن گروهي بسيار از مردم يا از دست رفتن نيمي از ثروتشان عذرخواهي نکرد؛ صرف‌نظر از اينکه اين عذرخواهي از سوي مردم مالباخته‌ پذيرفته مي‌شد يا نمي‌شد.

نوع دوم تعهدات، تعهد به اهداف جمعي است. اهداف جمعي کدامند؟ کدام سازمان را مي‌شناسيد که اهداف خود را دائم براساس اهداف اجتماعي تنظيم و در قبال آن اهداف يا تحقق نيافتن آنها از مردم عذرخواهي كند؟ مثلا آموزش و پرورش و آموزش عالي هرگز در برابر دانش‌آموزان و دانشجوياني که فرصت زندگي اقتصادي حتي معمولي را به دليل نقص در برنامه‌ريزي از دست داده‌اند، عذرخواهي نکرده‌اند و مسووليت آن را نپذيرفته‌اند.

در سطح فردي و در زندگي شخصي و خانوادگي، در روابط دوستانه، در شراکت‌هاي کاري، در گروه‌هاي بازي و ساير تجمعات و گروه‌هايي که زندگي جمعي ما درون آنها انجام مي‌شود، هريک از ما کمتر كسي را سراغ داريم كه مسووليت خود را به راحتي در برابر اعضاي خانواده، هم‌بازي، همکار، شريک و... ‌پذيرفته و در صورت مقصر بودن در ايجاد مشکل در خانواده، شکست خوردن تيم، شکست خوردن در کار اقتصادي و... عذرخواهي کرده باشد.

اگرچه در ادبيات و فرهنگ ما عذرخواهي و مسووليت‌پذيري به‌عنوان يک ارزش مطرح بوده است، اما اين موضوع فقط در وجه ارزش باقي مانده و به هنجارهاي عملي در زندگي خانوادگي، سياسي، اقتصادي و آموزشي ما تبديل نشده است. به اين جهت ما نياموخته‌ايم کجا مي‌توانيم عذرخواهي کنيم و کجا بايد عذرخواهي کنيم.

زاويه سوم، زاويه همدلي است. همدلي به معني خود را جاي ديگري گذاشتن است. اين يک مهارت ذهني و فرهنگي است. هر فرد هنگام قضاوت درباره ديگران، لازم است خود را جاي آنها قرار دهد. اگر مسوولان مهارت همدلي داشتند و خود را جاي مردماني که متضرر شده‌اند، مي‌گذاشتند، به يقين از مردم عذرخواهي مي‌کردند. اين مهارت به تجربه و با برخورد عملي با مسايل عملي زندگي به دست مي‌آيد. جدا شدن عرصه زندگي مسوولان و مردم، يکي از مخاطراتي است که ممکن است فهم از مردم را کاهش دهد و ثمره آن نپذيرفتن مسووليت و تعهدي است که در آغاز با وجودي که بسياري از مسوولان آن را نمي‌پذيرند، به مردم سپرده‌اند.

آخرين باري که معذرت خواستم ...

حقيقت اين است که به تازگي از کسي عذرخواهي نکرده‌ام چون موردي پيش نيامده بود. اما احساس مي‌کنم بايد از گروهي از دانشجويانم عذرخواهي کنم؛ افرادي که بر اساس تجربه‌هاي قبلي‌ام فکر مي‌کردم کوشا و فعال نيستند و درس برايشان مهم نيست ولي با گذشت زمان به من ثابت شد که در مورد آنها اشتباه مي‌کردم.

چرا مسوولان بايد عذرخواهي کنند؟

عوارض خطاي آنها بيشتر است

·         شماره 392

·         شنبه,22 مهر 1391

·         2012 13 October

·         هفته نامه سلامت

• موضوع ویژه: ازدواج  
• با اجازه بزرگترها، بله!
• موضوع ویژه (4) / سیما روشن
•  

چرا با قوانین سختگیرانه ازدواج مخالف نیستم؟
ریشه در آب است
دکتر امید علی احمدی
جامعه شناس و عضو هیات علمی دانشگاه آزاد اسلامی
اگر از منظر تاريخي به پديده ازدواج نگاه كنيم، مي‌بينيم در هيچ زماني، هيچ جامعه‌اي وجود نداشته است که در مورد ازدواج بي‌تفاوت باشد و همواره‌ اين موضوع مهم تلقي مي‌شده و در این زمینه 3 محور ممنوعيت (مثل ممنوعيت ازدواج با محارم)، محدوديت (محدوديت درون‌همسري و برون‌همسري) و مشكلات (كسب شرايط لازم براي ازدواج يا در جوامع پيشين حتي خدمت به خانواده زن براي بردن دختر به خانه و به همسري برگزيدن) به شيوه‌هاي مختلف در نظر گرفته مي‌شده است. سختگيري‌ها که جزو گروه مشکلات به شمار می‌آیند و خانواده‌ها در جامعه امروز ما آن را انجام مي‌دهند، به «تمامي» بد نيستند و كاركردهاي مثبت و مهمي در پس خود دارند كه جامعه آنها را در قالب مکانیسم‌هایی براي جلوگيري از مشكلات و حراست از خانواده که در گذر سال‌ها تجربه‌ به دست آورده و اعمال می‌کند. خانواده‌ها با اين سختگيري‌ها مي‌خواهند دريابند آيا فردي كه قصد ازدواج با فرزند آنها را دارد به آمادگي لازم براي تحمل سختی‌های یک زندگی مستقل رسيده و به قول دكتر باقر ساروخاني،استاد جامعه‌شناسي و ارتباطات، «تعليه بلوغ» پيدا كرده است یا نه.
اين بلوغ فقط بلوغ جنسي نيست و بلوغ رواني، اجتماعي و اقتصادي را هم شامل مي‌شود. تدارك مراسم ازدواج هم به نوعي محك‌زدن فرد در بلوغ اقتصادي است و اينكه آيا مي‌تواند مراسمي براي شروع زندگي خود تدارك ببيند يا خير. اين به خودي خود بد نيست و هميشه و در همه جوامع وجود داشته است. برگزاری مراسم ازدواج در جوامع سنتي و در گذشته‌ به نوعي «اعلام» و «رسميت دادن» به ازدواج و خبر دادن به ديگران بوده است. البته در حال حاضر اين كاركرد از دست رفته اما كاركرد ديگري پيدا كرده كه به آن در جوامع سنتي «پاگشايي» مي‌گفتند؛ مراسمي كه طي آن از نوجوان آزمايش سختي به عمل مي‌آوردند تا ببينند آمادگي لازم را براي انجام كارهايش پیدا کرده يا نه!
امروزه هم برپايي مراسم ازدواج به نوعي پاگشايي است كه تحمل و توان افراد طي آن سنجيده مي‌شود اما اين مراسم مي‌تواند جنبه منفي هم پيدا كند. برخي از جوانب اين مراسم، هيچ تاثيري جز خستگي رواني به تاخير انداختن ازدواج و آشفتگي ندارد و اين اتفاق خصوصا زماني مي‌افتد كه تعادلی بين خواست جامعه و حد تحمل زوج وجود نداشته باشد؛ افراد وضعيت طبقاتي خود را در نظر نمي‌گيرند و خانواده‌ طبقه پايين، ازدواجی در سطح هزينه‌های يك زوج متوسط می‌گیرند و خانواده‌اي از طبقه متوسط جشني در حد يك خانواده مرفه كه اين مراسم و هزينه‌ها بدون شك‌، آسيب جدي به خانواده طرفين و زندگي آينده زوج مي‌زند. البته نبايد اين نكته را فراموش كرد كه هر چه شرایط ازدواج ساده‌تر باشد، شرایط طلاق هم ساده‌تر مي‌شود تا جایی که دیده شده در جوامع غربي كه سختگيري‌اي در مورد ازدواج وجود ندارد، آمار طلاق پس از ازدواج هم بالاست. در جامعه‌ ما به دليل وجود نداشتن سازمان‌هاي حمایتی از زنان و فرزندان طلاق، طلاق براي زنان و به‌خصوص كودكان تبعات زيادي دارد. بنابراین بايد شرايطي را براي ازدواج در نظر گرفت كه احتمال طلاق در آن كمتر شود. اگر بپذیریم که هر ازدواج بنا به گفته «لوی اشتروس» دارای دو بعد طبیعی و فرهنگی است، تاکید بر هر بعد به نادیده گرفتن یا کم اهمیت شدن بعد دیگر می‌انجامد. ساده کردن ازدواج، به معنی متمایل کردن ازدواج به سویه طبیعی آن و کم اهمیت کردن بعد فرهنگی آن است(با در نظر گرفتن اینکه مراسم و تشریفات ازدواج جزو بعد فرهنگی است). بر این اساس، مهم‌ترین توصیه آن است که سیاست‌گذاری ازدواج بین بعد طبیعی و فرهنگی ازدواج تعادل برقرار کند زيرا تاکید بر هر بعد، به نارسایی و ناکارآمدی نهاد ازدواج منجر خواهد شد. در غیر این صورت جامعه در زمانی طولانی‌تر و با متحمل‌شدن هزینه‌ای افزون‌تر، خواه ناخواه به این تعادل خواهدرسید.

امید علی احمدی

دکتر امیدعلی مسعودی

دکتر محمد رضا رسولی

دکتر غلامرضا لطیفی

دکتر اسماعیل قدیمی

این مطلب را می توانید در سایت کتاب ماه علوم اجتماعی به صورت pdf دریافت کنید.

*Corresponding Author: Leila Falahati, Department of sociology, Ashtian Branch, Islamic Azad University, Ashtian, Iran.

Omid Aliahmadi1; Leila Falahati2

1, 2 Department of sociology, Ashtian Branch, Islamic Azad University, Ashtian, Iran

KEY WORDS: Family risks, Family life cycle, Economic risks, Marital risks, Social risks, Managerial

J. Basic. Appl. Sci. Res., 2(2)1582-1586, 2012

[1] Strong, B., & DeVault, C, 1993. Essentials of the marriage and family experience: West Pub.

[2] Hansson, L, 2011. Structures and Forms. In L. Farrer & W. Lay (Eds.), Spotlights on Contemporary Family Life:

Families in Europe (Vol. 2, pp. 8-20): Family Platform.

[3] McGoldrick, M., Carter, B., & Garcia-Preto, N, 2010. The expanded family life cycle: Individual, family, and

social perspectives (4 ed.): Pearson Education.

[4] Newman, B. M., & Newman, P. R, 2011. Development Through Life: A Psychosocial Approach: Cengage

Consequences for holistic adolescent functioning. Journal of Marriage and Family, 69(3), 654-674.

attributes. Child Development, 75(6), 1832-1849.

adolescence: The influence of social and family risk factors. Child Development, 80-97.

the transition to elementary school. International Journal of Behavioral Development, 34(1), 24-33.

schooling. National Center for Children in Poverty, 1-16.

[10] Nassehi-Behnam, V, 1985. Change and the Iranian family. Current anthropology, 26(5), 557-562.

[11] Aliahmadi, O, 2005. Empreical Study of Family Functions: A Case Study of Kerman Social Sciences, 8(3).

[12] Bradley, R. H., & Corwyn, R. F, 2002. Socioeconomic status and child development. Annual review of

psychology, 53(1), 371-399

[13] Dearing, E., Berry, D., & Zaslow, M, 2008. Poverty during early childhood. Blackwell handbook of early

childhood development, 399-423.

cognitive and behavioral development. International Journal of Behavioral Development, 30(1), 55.

cognitive and behavioral development. International Journal of Behavioral Development, 30(1), 55.

drug use, and antisocial behavior in late adolescence: A cross-national study. Journal of Youth and

Adolescence, 34(5), 401-411.

deviant peer group affiliation: a 12-year longitudinal study. Archives of General Psychiatry, 63(5),

[18] McVie, S., & Holmes, L, 2005. Family functioning and substance use at ages 12 to 17. Edinburgh Study of

Youth Transitions and Crime Research Digest.

[19] Smith, D, 2004. Parenting and Delinquency at Ages 12 to 15. The Edinburgh Study of Youth Transition and

Crime.

در بخش مربوط به این جانب گزارشی از تحقیق مطالعه مقایسه ای خصایص ،موانع، اقدامات و فرصت های کارآفرینی زنان و مردان فارغ التحصیل دانشگاهی ساکن در ۵ منطقه  شهرداری تهران ارایه شده است.

برای تهیه کتاب می توانید با دانشگاه آزاد اسلامی واحد آشتیان ۰۸۶۲۷۲۲۴۳۷۳ تماس بگیرید

hamidkhalaji.ir/post-50.aspx

لازم به یادآوری است که این مطالب توسط دانشجویان سابق این درس خصوصا آقای دکتر شیخی و آقای خلج و با راهنمایی و نظارت اینجانب تهیه شده است.

طریقه استفاده از این مطالب در یک فایل ورد در درون فایل آمده است.

در آدرس زیر وجود دارد:

  نام و نام خانوادگي: اميد  علي احمدي

الف. سوابق تحصيلي:

ب. عناوین پایان نامه های دوره های مختلف

پ.کتاب های منتشر شده

 ب . مقالات چاپ شده در مجلات يا مجموعه مقالات

اولویت های پژوهشی در بخش فرهنگ 1383

موضوعات:
پژوهشهای فرهنگی - ایران - راهنماها ،ایران. وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی - فعالیت های پژوهشی ،

گرداورنده:
امید علی احمدی

بررسي جنبه هاي اجتماعي تحقيقات شبيه سازي و سلول هاي بنيادي

◄مؤلف : دکتر اميد علي احمدي ◄ويراستار علمي : فرهاد امام جمعه ◄ويراستار ادبي : مجتبي ايزدي ◄تعداد صفحه : 128 ◄سال انتشار : 1386 ◄نوبت چاپ : اول ◄ناشر : پژوهشگاه فرهنگ،هنر و ارتباطات
http://www.ricac.ac.ir/&

مصرف ادبيات داستاني ايرانيان

◄مؤلف : دکتر اميد علي احمدي ◄ويراستار علمي : فرهاد امام جمعه ◄ويراستار ادبي : مجتبي ايزدي ◄تعداد صفحه : 176 ◄سال انتشار : 1386 ◄نوبت چاپ : اول ◄قيمت : 38000 ريال ◄ناشر : پژوهشگاه فرهنگ،هنر و ارتباطات

چکيده نويسنده در پيش‌گفتار، هدف اصلي تحقيق را دريافت ميزان مصرف ادبيات داستاني در ايران و عوامل مؤثر بر آن عنوان مي‌کند. در فصل اول نويسنده ضمن طرح مسئله، تغييرات ايجاد شده در توليد و نشر و عرضه و مصرف آثار ادبي در ايران را به عنوان تحولي مهم در سطح کلان فرهنگي و شرايط اقتصادي اجتماعي ارزيابي و نيز به تشريح رفتار خوانندگان در انتخاب و مطالعه آثار ادبي به عنوان پديده اجتماعي- فرهنگي مي‌پردازد. فصل دوم مروري است بر ديدگاه‌هاي نظري درباره مقوله مطالعه. نويسنده در اين فصل، به‌کاربردهاي اجتماعي مصرف، موفقيت اثر ادبي و سازمان‌ها و عاملان موثر در مصرف ادبي و نظاير آن اشاره مي‌کند. در فصل سوم که به يافته‌هاي تحقيق اختصاص يافته است نويسنده ضمن گفتگوي خود با پديدآورندگان و ناشران در 43 جدول و نمودار به ارزيابي ميزان تأثيرگذاري رمان‌هاي فارسي از سال 1370 تا 1382 بر خوانندگان ايراني پرداخته، تحليلي نسبتاً جامع از عناصر گوناگون موثر در اين امر را ارائه مي‌دهد. بررسي رمان‌هاي ارائه شده بر حسب تاريخ انتشار و مقايسه تمامي نکات و عناصر اصلي تشکيل دهنده داستان همچون جنس نويسندگان، قهرمانان، وضعيت‌ ‌‌‌اشتغال ‌و‌‌ معيشت قهرمانان آثار، فردگرايي، هنجارهاي نقض شده خانوادگي، آسيب‌هاي اجتماعي و ناهنجاری‌هاي سياسي و اجتماعي، طرفين تعارض، رابطه، زمان، عرصه‌هاي اجتماعي وقوع داستان و نظاير آن در آثار انتشار یافته قبل و بعد ازسال 1376 بخش ديگري از فصل سوم را که بيشترين حجم پژوهش حاضر را به خود اختصاص داده است، در بر مي‌گيرد. http://www.ricac.ac.ir/&

تحولات معاصر خانواده در شهر تهران

نويسنده: اميد علي احمدي

192 ص، تهران: موسسه نشر شهر، 1389، چاپ اول

در اين پژوهش، تحولات خانواده در شهر تهران، در دهه اخير، براساس آمار و اطلاعات گوناگون، مورد بررسي قرار گرفته است. اين آمار و اطلاعات، نشان دهنده تغييرات قابل توجهي در نهاد خانواده در شهر تهران است. از جمله       مي توان به تغيير چشمگير در ساختار قدرت در خانواده هاي تهراني اشاره كرد. بخش عمده كتاب، به مقايسه پيش بيني هاي نظري با شواهد تجربي، در زمينه تحولات درون نهاد خانواده در تهران اختصاص دارد.

فراتحلیل و گونه شناسی ناهنجاری های اخلاقی - اجتماعی دانش آموزان در آموزش و پرورش ایران

امید علی احمدی

پیوست(ها):

 فراتحلیل و گونه شناسی ناهنجاری های اخلاقی - اجتماعی دانش آموزان در آموزش و پرورش ایران (نوع: PDF  حجم: 461KB)

برای اطلاع بیشتر به آدرس زیر مراجعه کنید.

خلاصه کتابهای مرتبط با درس تاریخ تحولات خانواده

رشته مطالعات زنان گرایش زن و خانواده

الف . کتاب  سیر جوامع بشری اثر لنسکی

خلاصه کننده فاطمه آبرون

جامعه هاي بوستانكار

در پايان عصر شكار و گردآوري خوراك در حدود ده هزار سال پيش، مردم دست كم به همان اندازه كه با الگوهاي رفتاري خود آشنايي داشتند، به طرز رفتار بعضي از جانوران و انگيزه هاي آنها پي برده بودند و صدها گونه از گياهان خوردني را نيز كشف كرده بودند و با فرايند رويش، نمو، به برنشستن، انحطاط و خشكيدگي آنها آشنا شده بودند. بعضي از گروههاي شكارچي و گردآورندة‌ خوراك در خاورميانه با داسهاي سنگي كشتزارهاي وحشي و خودرو را درو ميكردند.

گذر از مرحلة شكار جانوران به مرحلة اهلي كردن آنها و از گردآوري ميوه ها و سبزيها به كاشتن آنها چندان ناگهاني و جهش آسا نبوده است. (ص 193)

بوستانكاري شروعي تدريجي داشت. ترديدي نيست كه بسياري از جامعه هاي ديگر با آموختن كشت انواع تازه اي از گياهان و اهلي كردن گونه هاي جديدي از حيوانات سهم بسزايي در تكميل و توسعة فنون تازه داشته اند و سرانجام، اينكه چون در جامعة شكارچي و گردآورندة خوراك و همچنين در جامعه هاي بوستانكار، زنان به طور معمول به كار گياهان و رستنيها مي پردازند و مردان به كار جانوران، مي توان بر اين باور صحه گذاشت كه گشت گياهان در آغاز از نوآوريهاي زنان بوده است و اهلي كردن حيوانات از ابتكارهاي مردان.(ص 194)

شواهد باستانشناسي

جامعه هاي بوستانكار ساده در آسيا و اروپاي پيش از تاريخ

در آسياي صغير، فلسطين، و سرزمينهاي تپه اي شرق رود دجله، باستان شناسان به بقاياي سكونتگاههايي متعلق به تقريباً‌ 7000 ق م دست يافته اند كه بوستانكاري ظاهراً مهمترين وسيله معيشت مردم آنها بوده است. فنون و روشهاي بوستانكاري از اين سرزمينها به سوي شرق و غرب گسترش يافته تا آنكه جامعه هاي بوستانكار در نقاطي دوردست همچون بريتانيا و چين نيز مستقر گشته است. (ص 194)

در طول سالهاي اخير اطلاعات ما دربارة اين نخستين جوامع بوستانكار به ميزان زيادي توسعه يافته است. پس از جنگ جهاني دوم روش تازه اي براي تاريخگذاري بقاياي باستان شناختي وارد كار شده است. با اين روش كه تاريخگذاري راديوكربن ناميده مي شود. به همين سبب حل بسياري از مسائل بي پاسخ اينك ميسر گشته است. (ص 194)

مختصات جامعه ها

در مجموعة اصطلاحهاي باستان شناسي سنتي، دوراني را كه جامعه هاي بوستانكار ساده، در آن برتري داشته اند عصر نوسنگي مي نامند چون در بعضي از لايه هاي حفاريها به شمار زيادي تبرها، تيشه ها، و چكشهاي سنگي برخوردند كه آنها را با سايش و مالش به سنگهاي ديگر صاف و تيز كرده بودند.

مهمترين نوآوري اين جوامع را به واقع در فنون و روشهاي معيشتي آنها مي بايست جست و جو كرد، زيرا براي نخستين بار در تاريخ، مردم اين جامعه ها خوراك خود را توليد مي كردند و، از اين نظر، شكار و گردآوري خوراك به رديف دوم اهميت افتاده بود.

نخستين جامعه هاي بوستانكار در واقع داراي يك نظام اقتصادي مختلط بوده اند. (ص 195)

گرايش به بوستانكاري قبل از هر چيز به معناي اسكان طولاني تر در يك محل بوده است. گروههاي انساني ديگر ناچار نبودند كه به جستجوي شكار يا خوراك هر دم به سرزميني تازه كوچ كنند. برعكس، عمليات بوستانكاري آنها را وامي داشت كه به طور درازمدت در يك محل باقي بمانند. چنين به نظر مي رسد كه در خاورميانه و جنوب اروپا، سكونتگاههاي دائمي از همان زمان برپا شده باشد. در جاهاي ديگر، بوستانكاران آغازين معمولاً هر چند سال يك بار تغيير محل مي دادند، چون روشهاي ساده و ابتدايي آنها در كاشت و برداشت، زمينها را به سرعت دچار فرسايش مي ساخت.(ص 196)

گرايش از شكار و گردآوري خوراك به بوستانكاري دوام قرارگاههاي انساني را بيشتر ساخت و در ضمن به مردم امكان داد تا بيش از پيش به گردآوري داراييهاي شخصي بپردازند. براي نخستين بار اشياي بزرگ و پرحجمي همچون جامهاي سنگي و كاسه ها و كوزه هاي مختلف نيز ميان آنها ديده مي شود. سكونتگاهها نيز پرمايه تر شده اند. بعضي ساختمانها داراي چند اتاق و يك حياط داخلي كوچك مي باشند. چشمگير از اينها ظهور چيزهايي مانند اماكن مقدس يا بعضي مراكز خاص تشريفات و مراسم همگاني، ديوارهاي دهكده و گهگاه جاده ها و گذرگاههاي سنگفرش يا تخته كوبي شده (با الوار) است، هر چند هيچ كدام از اينها نه منحصر به گروههاي بوستانكار ساده است و نه كمياب.(ص 197)

گوشه ديگري از فرآيند توسعه گسترش سريع و اهميت فزايندة حرفه ها و بازرگاني است.رشد بازرگاني و مبادلات به معناي سرعت گرفتن تخصص يابيهاي حرفه اي نيز هست (دست كم در مراكز مهم بازرگاني). (ص 198)

در طول نخستين دوره هاي نوسنگي از جنگ و خونريزي خبري نيست. در گورها بندرت سلاح ديده مي شود، و بيشتر مراكز تجمع و سكونت فاقد ديوار يا ديگر وسايل دفاعي است. در بعضي از سكونتگاههاي اين دوره حصارها يا ديوارهايي وجود داشته، ولي اينها بيشتر براي محفوظ ماندن از شر جانوران موذي بوده است تا براي دفاع در برابر دشمنان انساني.

طي دوره هاي بعدي عصر نوسنگي اين منظره از بن تغيير ميكند و جنگ و كشتار به طور فزاينده اي عموميت مي يابد. انواع داسهاي جنگي، دشنه ها و ديگر سلاحها در گور هر فرد مذكر بزرگسال ديده مي شود.

برخي از محققان بر اين عقيده اند كه رشد جمعيت و نايابي زمينهاي مناسب براي بوستانكاري كه پيامد طبيعي آن است، از علل عمدة‌ اين امر بوده اند. كاهش امكانات شكار نيز، كه اصولاً فعاليتي مردانه بوده است، مي تواند نقشي در اين زمينه داشته باشد. جنگ و ستيز با همنوعان، با الزاماتي كه از نظر شجاعت و مهارت در كاربرد سلاحها پديد مي آورد، مي تواند جانشين طبيعي شكار باشد. زنان، همچنان كه در جامعه هاي بوستانكار معاصر ديده مي شود، بيشتر كارهاي بوستانها و باغها را انجام مي دادند و، به همين سبب، مردان فرصت كافي در اختيار داشتند تا به فعاليتي ديگر يعني «جنگ» بپردازند.

گروهي ديگر از كارشناسان حدس مي زنند كه رواج بازار جنگ شايد مرتبط با افزايش ثروتها، خاصه به شكل چارپايان اهلي، بوده باشد كه بسيار آسان ربوده مي شدند.

شيوة جديد زندگي همچنان گسترش يافت تا آنكه جامعه هاي متكي به بوستانكاري ساه سراسر اروپا و آفريقاي شمالي را پوشاندند. اين گسترش در آسيا نامنظم تر صورت گرفت، چون مناطق وسيعي از اين قاره براي بوستانكاري و باغداري مناسب نبود. .(ص 199)

از ديدگاه تكاملي، گسترش تكنولوژي جديد بسيار سريع بوده، ولي نسبت به طول عمر افراد انساني اين تحول بي نهايت كُند پيش مي رفت.

عوامل گوناگوني در گسترش بوستانكاري مؤثر بودند ولي رشد جمعيت را مي توان مهمترين آنها شمرد. از آنجا كه جمعيتهاي انساني نيز مانند ديگر جمعيتها معمولاً آن قدر افزايش مي يابند تا با محدوديت منابع مواجه شوند، مي توان حدس زد كه فشار جمعيت بتدريج درمناطق اصلي بوستانكاري افزايش يافته است. اين امر قاعدتاً به ايجاد سكونتگاههاي جديدي در حاشيه هاي سرزمين اصلي مي انجامد. سپس، بوستانكاران به تدريج شكارچيان و گردآورندگان خوراك را به خطه هاي دورتر مي رانند و عاقبت تمام سرزمينهاي آنها را به تصرف خود در مي آورند.

در جريان پراكنش بوستانكاري، تمام ويژگيها و فنون جديد كار يكجا، به طور خوشه اي، به سرزمينهاي مجاور انتقال مي يافت، ولي استثناهايي هم وجود داشت. به عنوان نمونه، بافندگي هرگز به بريتانياي دوران بوستانكاري نرسيد و مراكز بازرگاني پررفت و آمد منحصراً در خاورميانه پديد آمد. (ص 200)

در سراسر عصر بوستانكاري، پيشرفت تكنولوژي، به ويژه در خاورميانه، ادامه داشت. علاوه بر سفالگري و بافندگي، فلزات را كشف كردند و اصول اساسي به عمل آوردن و پرداختن آنها رواج يافت. بنابراين، جامعه هاي بوستانكار ساده در اواخر عصر بسيار پيشرفته تر از اسلاف سه هزار سال پيش خود بودند.(ص 201)

جامعه هاي بوستانكار پيشرفته در آسيا و اروپاي پيش از تاريخ

هر يك از اختراعات و كشفيات عصر بوستانكاري ميزان كنترل انساني را بر محيط تا حدي افزايش مي داد. با اين حال، هيچكدام از آنها تأثيرات دوربردي را كه كاربرد فلز در ساختن و پرداختن افزارها و سلاحها به جاي گذاشت در برنداشتند. به همين دليل است كه فلزكاري را به عنوان ضابطة تشخيص بين جامعه هاي بوستانكار ساده و پيشرفته برگزيده شده است.(ص 202)

سرآغاز هايي در خاورميانه

كاربرد فلز با تحولي بسيار كُند و سخت تدريجي از مراحل پاياني دورة نوسنگي آغاز گشت.(ص 202)

در طول هزاران سال گروههاي انساني به تفاوتهاي موجود ميان سنگها و صخره هاي مختلف آگاهي داشتند. آنها آموخته بوند كه بعضي از سنگها براي ساختن افزارها و سلاحها مناسبترند، چون سخت تر بودند و تيغة برنده شان دوام بيشتري داشت. رنگهاي صخره ها و تخته سنگها را نيز مي شناختند و از بديع ترين آنها براي ساختن زيورآلات، همچنين به عنوان منبع دانه هاي رنگين استفاده مي كردند.

بي ترديد توجه به تخته سنگهاي غيرعادي بود كه افراد انساني را به سوي فلزي مانند مس كشاند. از آغاز مس سرد را فقط با چكش مي كوبيدند و به شكل افزارها و اشياي تزئيني كوچكي مانند گيره و ميخ و قلاب و مانند اينها درمي آوردند. بعدها با حرارت دادن و چكش كاري متناوب فلز، از شكنندگي آن كاستند و راه را براي كاربرد متنوع تري گشودند. با گذشت زمان گروههاي انساني فنون و روشهاي ديگري نيز براي استخراج مس از انواع سنگهاي معدني، به وسيلة ذوب، كشف كردند و بتدريج ياد گرفتند كه مس «خالص» را باز هم ذوب كنند و در قالبها به اشكال دلخواه درآورند. ذوب و به عمل آوردن مس مستلزم حرارتهاي بالايي بود كه با سوزاندن چوب به دست نمي آمد. اين نكته به خوبي مي رساند كه كشفياتي بدين اهميت پس از اختراع كوره هاي سفال پزي صورت گرفته است.(ص 203)

تا آنجا كه مي توان تشخيص داد، كاربرد افزارها و سلاحهاي مسي، به دلايلي بسيار كُند و آرام گسترش يافته است. نخست به علت عرضة بي نهايت محدود اين فلز و انتقال دشوار آن به فواصل دور و ديگري به اين علت بود كه متخصصان اين كار به احتمال قوي اندك شمار بودند كه مهارتهاي خود را به جلوه هايي جادويي عرضه مي داشتند تا انحصار پرسود خود را محفوظ نگاه دارند. (ص 203)

خيش بسيار دير و كُند به چين رسيد و بنابراين ظهور جامعه هاي كشاورزي را به تأخير انداخت. به درازا كشيدن عمر بوستانكاري پيشرفته در چين بي ترديد نقش مؤثري در پيشرفتهاي تكنولوژي آن دوران داشت كه از سطح ديگر جوامع بوستانكار بسيار فراتر مي رفت.(ص 204)

يكي از نشانه هاي اين امر را مي توان در نوع فلز رايج در چين دوران بوستانكاري مشاهده كرد كه برخلاف خاورميانه و اروپا، نه مس، بلكه برنز بود.(ص 204)

هنگاميكه عصر بوستانكاري ساده و پيشرفته را در چين مقايسه مي كنيم تفاوتها چشمگيرند. طي بوستانكاري ساده شمال چين پوشيده از بسياري دهكده هاي كوچك و خوبسنده و خومختار بود، حال آنكه طي دوران بوستانكاري پيشرفته دهكده ها ديگر خودمختار نبودند و تعدادي از آنها نيز به صورت مراكز شهري نسبتاً بزرگ و پرمايه درآمده بودند.

ظهور اين مراكز شهري به ميزان زيادي ناشي از پيروزيهاي رهبران دهكده ها بود كه از مزيت عمده اي برخوردار بودند. در اختيار داشتن سلاحهاي برنزي.

براي نخستين بار در تاريخ چين مردم دريافته بودند كه پيروزي بر ديگر مردمان مي تواند جانشين پيروزي بر طبيعت گردد.

از نظر نظامي، بوستانكاري پيشرفتة چيني برتري زيادي نسبت به بوستانكاران ساده داشتند. حفاريهاي تازه اي كه در محل گورستانهاي آن عصر به عمل آمده نشان مي دهد كه رزمندگان آنها زره بر تن مي كردند، كلاهخود و سپر به كار مي بردند، و با جنگ افزارهايي مانند نيزه، تبر، دشنه، كارد، ساطور و همچنين كمانهاي نيرومندي كه كشش هشتادكيلوگرم را تحمل ميكردند مجهز بودند و از ارابه هاي اسبي سريعي نيز استفاده مي كردند كه سه نفر رزمنده را در خود جاي مي داد.(ص 205)

اين مردمان از برتري عددي نيز نسبت به گروههاي كمتر پيشرفته برخوردار بودند. هر پيروزي شمار بيشتري از افراد را زير تسلط آنها قرار مي داد و اين امكان را برايشان به وجود مي آورد كه سپاههاي خود را باز هم بيشتر توسعه دهند.

كهن ترين جامعة بوستانكار پيشرفته در چين، ساختاري اساساً فئودالي داشته است. نابرابري اجتماعي آشكار در اين گونه جوامع قاعده اي پذيرفته شده بوده. تنها دو طبقة اجتماعي مشخص وجود داشت. اشرافيت كوچك جنگاوران و تودة وسيع مردمان عادي. اشرافيت جنگاور طبقة حاكم را تشكيل مي داد و در شهرهاي حصاردار مي زيست كه عملاً دژهاي مستحكم بودند. بيشتر مزاياي تكنولوژي جديد و نظام اجتماعي نوين به همين اشرافيت كوچك تعلق داشت.(ص206)

خويشاوندي در نظامهاي سياسي چين دوران بوستانكاري پيشرفته بي نهايت مؤثر بود. عضويت در طبقة حاكم تا حد زيادي موروثي بود و صاحبان مقامها تا سر حد امكان خويشاوندان خود را در رأس امور مي گماشتند.

بسياري از مردم عادي در خارج از منطقة حفاظت شده سكونت داشتند و همانجا در كارگاههاي خود يا در كشتزارهاي مجاور به كار مي پرداختند. منطقة محصور در ميان ديوارها، كه اساساً نوعي دژ مستحكم و اقامتگاه طبقة حاكم بود، يك مركز سياسي و مذهبي نيز به شمار مي رفت. فعاليتهاي ديني نسبتاً مهم بود و با نظام سياسي پيوندهاي فشرده داشت. كتيبه هاي باستاني نشان مي دهند كه حاكم يا فرمانروا وظايف و مناصب مذهبي عمده را بر عهده داشت.(ص 207)

از زندگي روزانة مردم عادي چيز زيادي نمي دانيم، ولي ترديدي نيست كه وظيفة اصلي آنها عبارت بوده است از توليد مازاد اقتصادي، كه طبقة‌ حاكم بدان وابسته بود، و فراهم آوردن نيروهاي انساني لازم براي اجراي طرحهاي مختلف و انواع لشكركشيها و فعاليتهاي نظامي. گروهي از افراد پيشه وران كاركشته اي بودند كه كالاهاي جديد و تزئيني لازم براي تشريفات و نمايشهاي خاص طبقة‌ حاكم را فراهم مي آوردند. بعضي ديگر به ساختن تجهيزات نظامي
مي پرداختند. (ص 207)

بسياري از اين پيشه وران كشتكاران پاره وقت بودند، رشد تخصص يابي حرفه اي بي ترديد تأثير زيادي بر رشد مبادلات بازرگاني به جاي مي نهاد.

جامعه هاي بوستانكار پيشرفته در چين پيشرفتهاي مهمي در بعضي از زمينه ها حاصل كردند. مهمترين اين نوآوريها عبارت بود از خط و نوشتار، پولف كاربرد اسب، احتمالاً آبياري و شايد توليد آهن درست پيش از نخستين جامعة كشاورزي.(ص 207)

در مورد جامعه هاي بوستانكار در دنياي جديد هيچ كس به درستي نمي داند كه نخستين افراد انساني در چه زماني پاي به دنياي جديد گذاشتند. شواهد اين رويداد را به كمتر از 20000 تا 25000 سال پيش نسبت داده اند. در هر حال، نخستين گروههاي انساني به احتمال نزديك به يقين شكارچيان و گردآورندگاني بودند كه از آسيا، با عبور از باريكه هاي خاكي كه هنوز سيبري را به آلاسكا متصل مي كرد، به دنياي جديد مهاجرت مي كردند.(ص 210-209)

در دنياي جديد نيز همچون دنياي قديم گرايش از شكار و گردآوري خوراك به بوستانكاري تحولاتي را در پي داشت. اسكان درازمدت تر، جمعيتهاي متراكم تر و زيادتر، سكونتگاههاي پرمايه تر، ثروت و دارايي بيشتر، توسعة سفالگري و بعدها فلزكاري، شروع تخصص يابيهاي حرفه اي تمام وقت، پديدآمدن بازارهاي دائمي و افزايش مبادلات بازرگاني، شروع شهرسازي و شهرنشيني، استقرار مراكز مذهبي پايدار، ساختمان پرستشگاههاي بزرگ و مجتمعهاي پرستشگاهي پيچيده و سرانجام شدت گرفتن نظاميگيري و امپراتوري سازي.

البته بعضي تفاوتها هم وجود داشت. بوستانكاران دنياي جديد در اهلي كردن حيوانات چندان توفيقي نداشتند و فلزكاري آنها هم به پاي دستاوردهاي دنياي قديم نمي رسيد. از سوي ديگر، آنها نظام خاصي براي شمارش اعداد ابداع كردند كه مفهوم صفر را در برداشت. ولي در مجموع شباهتها بسيار بيشتر از تفاوتها بود.(ص 210)

توازي قابل توجهي كه بين فرآيندهاي توسعه در دنياي جديد و دنياي قديم ديده مي شود، به خوبي نشان مي دهد كه چيزي بيش از تصادف مطلق يا گزينش انساني در ميان است.

تا پيش از گسترش طلبي اروپا و ظهور استعمار در قرن شانزدهم ميلادي، جامعه هاي بوستانكار گسترده اي تقريباً معادل تمام انواع ديگر اجتماعات بشري را بر سطح زمين اشغال مي كردند. با اين وجود، جامعه هاي بوستانكار بتدريج رو به افول نهادند. جامعه هاي بوستانكار دوران كنوني جز به صورت دورگه (يعني به صورت جامعه هاي بوستانكار صنعتي شونده) بخت زيادي براي بقا ندارند.(ص 211)

تمام جامعه هاي بوستانكار ساده به نوعي از روش بريدن و سوزاندن پيروي مي كنند. در اين روش، دوره به دوره زمين جديدي را صاف مي كنند و به جاي بوستانها و باغهايي كه حاصلخيري خود را از دست داده اند از آنها استفاده مي كنند. افزارهاي عمده عبارتند از بيلها، ديلمهاي چوبي براي كندن خاك. زنان مسئوليت اصلي كاشت و داشت و برداشت بوستانها را بر عهده دارند و مردان فقط براي كارهايي سخت تر، مانند صاف كردن زمين وارد عمل میشوند.(ص 213)

در قياس با شكارچيان و گردآورندگان خوراك در عصر جديد، سكونتگاههاي بوستانكاران دائمي تر است. بيشتر گروههاي بوستانكار فقط هر چند سال يكبار، هنگامي كه زمينهايشان فرسوده مي شود، به جابه جايي تن مي دهند. دائمي تر بودن سكونتگاههاي آنان نيز، مانند دورانهاي پيش از تاريخ، به دليل تراكم بيشتر كالاها و ساختن اقامتگاههاي پابرجاتر است.(ص213)

مطالعات جديد نشان مي دهند كه پيوندهاي خويشاوندي در جامعه هاي بوستانكار ساده از اهميتي فراوان برخوردارند.

نظام خويشاوندي در اين جوامع گاه بسيار پيچيده است و از مقررات در هم تنيده و پرپيچ و خمي پيروي مي نمايد. گروههاي خوني گسترده، يا كلان ها، بسيار فراوان و معمولاً‌ بسيار مهمند، زيرا بخش عمده اي از نيازهاي اعضاي خود را برمي آورند. مهمتر از همه، اين است كه كلان ها در عمل وظايفي همچون اتحاديه هاي خاص همكاريهاي متقابل بر عهده دارند و با حمايت از اعضاي خود در برابر دشمنان يا با پشتيبانيهاي اقتصادي از آنان عملاً‌ ضرورت وجود خود را توجيه مي نمايند.(ص 215)

كلان ها در زمينه ازدواج نيز وظايف مقرراتي مهمي بر عهده دارند و گهگاه تكاليف ديني پراهميتي را نيز انجام مي دهند. نيرومندترين يا محترمترين كلان ها اغلب وظايف رهبري را در سراسر جامعه بر عهده مي گيرند و رئيس آنها عملاً به عنوان سركرده يا بزرگ دهكده رفتار ميكند.

در جامعه هاي بوستانكار ساده يا پيشرفته، مفهوم گروه خوني نه تنها زندگان بلكه مردگان را نيز در برمي گيرد. از آيينهاي مذهبي ويژه اي كه براي آرام سازي ارواح نياكان درگذشته برپا ميكنند. پرستش نياكان در هيچ كجا به اندازه اي كه در جوامع بوستانكار ديده مي شود رواج ندارد.(ص 215)

علت گرايش بيشتر جامعه هاي بوستانكار به پرستش نياكان را احتمالاً بايد مربوط به دوام و ثابت بيشتر سكونتگاههاي آنها دانست. البته نسبت به جامعه هاي شكارچي و گردآورندة خوراك، چون در جامعه هاي بوستانكار، زندگان علاوه بر آنكه در مجاورت مردگان مدفون خود به سر مي برند، فعاليتهاي روزانة خود را نيز در همان محل هايي انجام مي دهند كه نياكانشان روزي در آنجا به فعاليت مشغول بوده اند. در جامعه هاي كشاورزي، خدايان يگانه يا چندگانة نيرومند تر و پرهيبت تري معمولاً نياكان را از مقام شامخي كه در بيشتر جوامع بوستانكار بر عهده دارند، بر كنار مي كنند، ولي كيش نياكان در بسياري از جوامع كشاورزي نيز اهميت خود را از دست نمي دهد مثل چين و روم.

يكي ديگر از ويژگيهاي متمايز نظامهاي خويشاوندي در جامعه هاي بوستانكار اهميتي است كه بسياري از آنها براي بستگان مادري قايلند.(ص 216)

اين الگوي غيرعادي ظاهراً‌ ناشي از نقشي است كه زنان جامعه هاي بوستانكار در تأمين معاش بر عهده دارند. در بسياري از اين نوع جوامع، بيشترين بخش عمليات كشت و كار را زنان انجام مي دهند. هر كجا كه مردان نيز سهم عمده اي در تأمين معاش روزانه بر عهده دارند مثلاً از طريق شكار يا گله داري، الگوهاي مادرتباري چندان توسعه اي ندارد. اما آنجا كه مردان مشاركت قابل توجهي در فراهم آوردن وسايل معيشت ندارند، الگوهاي مادرتباري بيشتر رواج مي يابد.

خودمختاري دهكده ها در مرحلة بوستانكاري نيز هنوز پابرجاست. در اين مرحله جامعه هاي چند گروهي معمولاً رايجتر از مرحلة شكار و گردآوري خوراك است. هنگامي كه در اين مرحله جامعه هايي مركب از چند گروه فرعي به وجود مي آيد، تعداد گروههاي فرعي از انگشتان دست تجاوز نمي كند. (ص 217)

قدرت رهبران سياسي تقريباً در تمام جوامع بوستانكار ساده بسيار محدود باقي مي ماند و هم سركرده هاي دهكده ها و هم رئيس قبيله براي پيشبرد مقاصد و اهداف خود هنوز هم بيشتر به اقناع متوسل مي شوند تا به زور و فشار. رهبر قوم در اين گونه جوامع هنوز آن قدر افراد وابسته و زيردست ندارد كه ناگزير باشند دستورات او را بي چون و چرا به مرحلة اجرا درآورند. موضوع مهم ديگر اين است كه هنوز نوع سلاحها طوري نيست كه طبقة حاكم بتواند آنها را براي فرمانروايي بر بقية‌ افراد جامعه به انحصار خود درآورد.

در بعضي از جامعه هاي بوستانكار ساده، جادوگران رسمي گروه به سبب هراس يا احترامي كه در ديگر اعضاي جامعه القا مي كنند سركردگي يا رياست گروه را نيز به چنگ مي آورند. در برخي از جوامع، رهبران غيرمذهبي بعضي وظايف مذهبي مهم را نيز بر عهده مي گيرند و به صورت چهره هايي تقريباً مذهبي درمي آيند.(ص 218)

تنها پاية مهم ديگر قدرت سياسي در اين جامعه ها عبارت است از عضويت در يگ گروه خوني بزرگ و پررونق.(ص 219)

نابرابري اجتماعي به طور كلي چندان محبوب نيست. هر چند ثروت و قدرت سياسي افراطي در اين جامعه ها به چشم نمي آيد. با اين حال، نابرابريهايي در زمينة حيثيت و اعتبار اجتماعي ديده مي شود. رهبران سياسي و مذهبي به طور معمول از پايگاههاي والايي برخوردارند، ولي اين گونه موقعيتهاي اجتماعي بيشتر منوط به عملكردهاي آنهاست تا صرف مقامهايي كه بر عهده دارند. ديگر پايگاههاي مهم اجتماعي عبارتند از جسارت و بي باكي نظامي، مهارت در سخنوري، سالخوردگي، خويشاوندي و در پاره اي از موارد ثروت به صورت زنان متعدد، خوكهاي اهلي و اشياي زينتي.

هر اندازه تكنولوژي و اقتصاد در يكي از اين گروهها پيشرفته تر باشد، نابرابري اجتماعي نيز در آنجا به شدت مي گرايد، جامعه هايي كه از آبياري استفاده مي كنند، داراي حيوانات اهلي هستند، يا براي مقاصد تشريفاتي و تزييني به فلزكاري روي مي آورند معمولاً از برابري اجتماعي كمتري، نسبت به گروههاي ابتدايي تر، برخوردارند.

جنگ و خونريزي در عصر بوستانكاري به ميزان زيادي افزايش يافته است. مهارت در جنگ و پيكار، به ويژه در سرزمينهايي كه فشار جمعيت و سكونتگاههاي پايدارتر برخوردهاي مرگباري مي آفرينند، احتمالاً نوعي ضرورت حياتي بوده است، چرا كه شكست خوردگان در اين برخوردها اغلب با فروپاشي و اضمحلال جامعه هايشان مواجه مي شدند.(ص 220)

به همان نسبت كه اهميت جنگ و رزمندگي در جامعه اي افزايش مي يافت، الگوها و آيينهاي تازه اي نيز پديد مي آمد. برتر از همه، تقدس و تمجيد جنگاوران بود كه پس از نبردهاي موفقيت آميز مورد انواع احترامات و افتخارات قرار مي گرفتند.(ص 221)

برخي از رايجترين يادگارهاي جنگي عبارت بود از نگهداري جمجمه ها و كله هاي كوچك شدة دشمنان شكست خورده، كه همچون جوايز و جامهاي پيروزي ورزشكاران امروزي به نمايش گذاشته مي شد.(ص 222)

آدمخواري تشريفاتي را كه رسمي شگفت انگيز و بسيار معمول ميان بوستانكاران ساده بوده استا به احتمال زياد مي توان از محصولات فرعي آيين يادگار برداشتن دانست. ولي آدمخواري تشريفاتي ظاهراً اختراع تازه اي است و انگيزة آن هم بر اين پندار استوار است كه با خوردن گوشت دشمن مغلوب مي توان صفات و ويژگيهاي ارزشمند او را از آن خود ساخت.(ص222)

فراواني جنگ و ستيز در جامعه هاي بوستانكار ساده راه تحرك عمودي را بازنگاه مي دارد.

در اجتماعات بوستانكار پايگاههاي اجتماعي آسانتر از گذشته از پدر به پسر منتقل مي گردد. اين امر تا حد زيادي بدان علت است كه مالكيت خصوصي ميان بوستانكاران از وسعت و اهميت بيشتري برخوردار شده است. اضافه بر اين، مقدمات نوعي نابرابري بين گروههاي خوني نيز فراهم آمده است چرا كه متولد شدن در يك كلان بزرگ و پرتوان و ثروتمند عملاً يك مزيت اجتماعي محسوب مي گردد.

تا چندين قرن جامعه هاي بوستانكار پيشرفته منحصر به دو بخش از جهان ما بودند. آفريقاي زيرصحرا و آسياي جنوب شرقي.

اين بوستانكاران پيشرفتة عصر جديد از يك نظر با پيشينيان قبل از تاريخ خود فرق دارند. فلز اصلي در جامعه هاي آنها آهن بوده است، نه برنز يا مس چون سنگ آهن به اندازه اي فراوان است كه هم مي توان آن را براي ساختن لوازم و افزارهاي عادي به كار برد و هم براي
اسلحه سازي. (ص 224)

در قياس با جامعه هاي شكارچي و گردآورندة خوراك يا جوامع بوستانكار ساده، جامعه هاي بوستانكار پيشرفته معمولاً بزرگتر و پيچيده ترند. گروههاي فرعي جامعه هاي بوستانكار پيشرفته به طور معمول سه برابر گروههاي بوستانكار ساده و هفت برابر گروههاي شكارچي و گردآورندة‌خوراك مي باشند. جامعه هاي بوستانكار پيشرفته از نظر ساختاري نيزپيچيده ترند.(ص 225)

نظامهاي طبقاتي در اين جامعه ها غامضتر است، نابرابريهاي اجتماعي بيشتري به بار مي آورد و اغلب هم موروثي است. حضور بردگان در 83 درصد از جامعه هاي بوستانكار پيشرفته، در برابر تنها 14 درصد در جوامع بوستانكار ساده، تجلي چشمگيري از همين امر است.(ص 226)

يكي از پيامدهاي اقتصاد توسعه يافته تر و نظام لايه بندي در جامعه هاي بوستانكار پيشرفته، تأكيد فزاينده اي است كه بر جنبه هاي اقتصادي ازدواج به عمل مي آيد. تقريباً در تمام اين جوامع، دختران دم بخت حكم يك كالاي اقتصادي ارزشمند را دارند، و مرداني كه خواهان ازدواج با آنها هستند بايد بهاي مزايايشان را بپردازند يا خدمات گسترده اي براي والدينشان انجام دهند. براي جوانان فاقد امكانات، گروههاي خويشاوند گسترده معمولاً ازدواج را نوعي سرمايه گذاري به حساب مي آورند و اغلب مي پذيرند كه بخشي از بهاي عروس را به خواستگار وام دهند.(ص 227)

رشد نابرابريهاي اجتماعي از نزديك مرتبط است با رشد حكومت. مثلاً در بيشتر جامعه هاي سنتي آفريقا آنها كه داراي قدرت مركزي، دستگاه اداري، و سازمانهاي قضايي يا به طور خلاصه يك حكومت هستند و در بطن آنها اختلاف ثروتها و امتيازات و پايگاهها متناظر با توزيع قدرت است.در مورد توسعه سياسي گام اساسي در اين فرآيند هنگامي برداشته شد كه رئيس يكي از گروههاي خوني گسترده تصميم گرفت مرداني را كه با او نسبت خويشاوندي ندارند به خدمت گيرد، بدين ترتيب يكي از محدوديتهاي سنتي قدرت و توسعة آن را در هم شكست. از آنجا كه در اين گونه موقعيتها افراد به طور طبيعي به سوي خانواده هاي نيرومند گرايش مي يابند قدرت رفته رفته شكل هرم وار به خود مي گيرد.(ص 227)

در پاره اي از موارد كينه توزيها و عداوتهاي ميان خانوادگي يا درون خانوادگي محرك فرآيند دولت سازي است. هر كجا كه قدرت مركزي نيرومندي وجود ندارد، كشمكشهاي خانوادگي گرفتاريهاي بزرگي پديد مي آورد. افراد و خانواده ها ناچارند خودشان به طور مستقيم به حل و فصل اختلافهاي فيمابين بپردازند، و اين امر اغلب به يك مدار بستة كنشها و واكنشهاي مرگبار مي انجامد.(ص 228)

حكومتهاي جوامع بوستانكار پيشرفته در آفريقا، در قياس با موازين جامعه هاي صنعتي امروزي، بسيار بي ثبات بودند. شورشها و گردنكشيها، نه فقط در ايالتهاي دوردست بلكه در پايتختها نيز رويداد هميشگي بود.(ص 229)

تقريباً در تمام جامعه هاي بوستانكار پيشرفتة آفريقا، بريدگي مشخص و دقيقي بين اشرافيت موروثي و انبوه مردمان عادي وجود داشت. اعضاي اين اشرافيت به طور معمول يا از بازماندگان فرمانروايان گذشته و سرداران بزرگ آنها بودند يا از رهبران موروثي گروههاي تابع آنان در حقيقت نوعي اشرافيت نظامي را تشكيل مي دادند كه به حساب كار و زحمت مردم عادي روزگار مي گذراندند. پايين دست مردم عادي اغلب طبقه اي از بردگان وجود داشت كه بسياري از آنها اسير جنگي بودند و همانند ديگر جوامع بوستانكار در موارد متعدد به عنوان قربانيهاي انساني به كشتارگاه برده مي شدند.

در جامعه هاي بوستانكار پيشرفتة آفريقا، همانند دنياي نو و ديگر سرزمينها، ديانت و سياست در هم تنيده بود. در بسیاری موارد سلطان را همچون شخصي خداگونه يا فردي كه داراي تواناييهاي رباني است در نظر می گرفتند. (ص 229)

اين اعتقاد بي ترديد نقش مهمي در مشروع نشان دادن كردارهاي مستبدانه و بهره كشيهاي ظالمانه ايفا مي كرد، در ضمن توضيحي بر اين مطلب است كه چرا در اين جوامع هيچ گونه كوششي براي استقرار انواع ديگري از نظامهاي سياسي به عمل نمي آمد. با اين وصف، چنين معتقداني فرمانروا را از گزند حملات خويشان و همخونانش در امان نمي داشت چون آنها نيز از همان پايگاه مذهبي او برخوردار بودند و علاوه بر اين صلاحيت آن را داشتند كه در صورت تصاحب قدرت، تكاليف و امتيازات مقام سلطنت را بر عهده گيرند.

در ميان بوستانكاران پيشرفته، پيشه هاي تخصصي تمام وقت بسي فراوانتر بود و شهرنشيني يا نيمه شهرنشيني رو به گسترش مي رفت. (ص 230)

خصيصة چشمگير اين جامعه ها عبارت است از عقب ماندگي نسبي آنها، به ويژه در زمينه توسعة سياسي. در بسياري از موارد اين جامعه ها در سطح دهكدة خودمختار باقي مي مانند و هنگامي هم كه جامعه هاي چندگروهي توسعه مي يابد، اندازة آنها به طرز تغيير ناپذيري كوچك است. سكونتگاههاي شهري يا نيمه شهري وجود خارجي ندارد. علت اين امر در زمينة بوم شناسي است. پس از آنكه اين منطقه زير تسلط جامعه هاي نيرومندتر كشاورزي درآمد، جوامع بوستانكار به طور كلي فقط در سرزمينهاي تپه اي و مرتفع به زندگي خود ادامه دادند.(ص231)

در اين مناطق حمل و نقل بسيار دشوار بود و زمينها براي كاربرد خيش و كشت مداوم نامناسب، تركيب اين عوامل موجب گشت كه جامعه هاي مورد بحث همچنان به حالت سنتي باقي بمانند و اغلب هم مورد بهره كشي همسايگان كشاورز و نيرومندتر خود قرار گيرند. نوع ديگري از عوامل بوم شناختي همين وضع را در بعضي بخشهاي ديگر آفريقا پديد‌ آورد، توسعة سياسي در جنگلهايي كه در معرض بارانهاي استوايي قرار داشتند تقريباً متوقف ماند، ظاهراً گياهان خودرو و پرپشت و ديگر موانعي كه جابجايي سپاهها و كالاها را دشوار مي ساخت، ايجاد و نگهداري قلمروهاي سلطنتي وسيع را ناممكن ساخت.(ص 232)

جامعه بوستانكار از ديدگاه تكاملي

شكار و گردآوري خوراك، مانند كاربرد نشانه ها، در اساس فنوني هستند كه نوع ما از نياكان پيش از انسان خود به ارث برده است. بوستانكاري و نمادسازي، برعكس، پديده هاي صرفاً انساني هستند.

از تمام تغييراتي كه به دنبال انقلاب بوستانكاري در زندگي انساني پديد آمد، شالوده اي ترينشان، يعني آنكه بيشترين تأثيرات را براي ظهور ديگر تغييرات در برداشت، عبارت بود از ايجاد يك مازاد اقتصادي پايدار، جامعه هاي متكي بر شكار و گردآوري خوراك به دشواري مي توانستند چنين مازادي را به وجود آورند.

گرايش از شكار و گردآوري خوراك به كشت گياهان جامعه هايي را پديد آورد كه وسايل توليد يك مازاد اقتصادي را در اختيار داشتند البته اگر رشد قابليت توليد در اثر رشد همزمان جمعيت خنثي نمي شد.(ص 232)

براي آنكه قابليت بالقوه توليد يك مازاد اقتصادي پايدار مبدل به واقعيت گردد، جامعه نياز به نوعي جهان بيني داشت كه بتواند توليدكنندگان مواد خوراكي را قانع سازد بخشي از محصول خود را در اختيار شخص يا اشخاص ديگري قرار دهند.

معتقدات ديني در پاره اي از موارد پاسخگوي اين نياز بوده است. مردم قبلاً هم عادت به قرباني كردن و تقديم صدقه داشتند و چيزي طبيعي تر از آن نبود كه همين رسم را پس از انقلاب بوستانكاري نيز ادامه دهند. بدين ترتيب بود كه جوامع كوچك پيش شهري در اطراف اماكن مقدس پراهميت رو به توسعه نهادند.

در جامعه هاي ديگر، توسعة‌چنين مازادي ظاهراً دنبالة يك سنت قديمي بود كه به آداب و رسوم جوامع شكارچي و گردآورنده برمي گشت.(ص 233)

توليد مازاد اقتصادي، هر چند به طرز اجتناب ناپذيري با نابرابريهاي اجتماعي ملازمت دارد، ظاهراً نوعي پيش شرط گسترش مدنيت و بهبود سطح زندگي جامعه هاي بشري بوده است.
به عبارت ديگر، بدون مازاد اقتصادي، تمام سودمنديها و نتايج پيشرفتهاي فني در اثر رشد جمعيت خنثي مي شد و تنها چيزي كه باقي مي ماند عبارت بود از شمار بيشتري از افراد با نوعي زندگي در سطح حداقل معيشتي.(ص 234)

نظريه هاي نژادگرايانه به طور كلي بر اين اعتقاد استوار است كه تفاوت جامعه هاي بشري در سطح توسعه و ديگر زمينه ها بدان سبب است كه اعضاي آنها از لحاظ قابليت فرهنگ سازي با يكديگر فرق دارند. اما تا هر زمان كه تحول جوامع انساني را از ديدگاه بوم شناختي – تكاملي ننگريم جاذبه نظريه هاي نژادگرايانه به قوت خود باقي خواهد ماند.

ديدگاه بوم شناختي، كه بر تفاوتهاي ناشي از محيط زيست طبيعي تأكيد ميكند، مي تواند راه حلي براي مشكل مورد بحث به دست مي دهد.(ص 235)

جامعه هاي بوستانكار استوايي با گرفتاريهايي دست به گريبان بودند كه براي جوامع بوستانكار مناطق معتدل مانند اروپا كاملاً بيگانه و ناشناخته بود مانند اينكه خاك اين مناطق براي كشاورزي با خيش چندان مناسب نيست و مردم مناطق استوايي بيش از ساكنان مناطق معتدل در معرض حملة‌ حشرات عارتگر مانند مالاريا هستند.(ص 236)

براي جوامع بوستانكار اروپايي چالش اساسي عبارت بود از افزايش توليد مواد غذايي، و اين كار هم با بهبود تدريجي انوع افزارها يا به عبارت ديگر با كاربرد عادي شعور انساني پيش میرفت.(ص 236)

ولي در مناطق استوايي چنين چيزي امكان نداشت. جريان عادي تكامل از بوستانكاري به كشاورزي در بسياري از جوامع مناطق استوايي، به سبب محدوديتها و موانع طبيعي محيط زيست صورت نمي گرفت و سلامت و سرزندگي افراد انساني همواره زير ضربه هاي سهمناكي قرار داشت كه ماهيتشان تا هنگام توسعة تكنولوژي صنعتي جديد ناشناخته باقي مانده بود و تكنولوژي صنعتي در واقع مرحله اي از تكامل تكنولوژي است كه تحقق آن را منوط به گذراندن عصر كشاورزي مي دانند.

پذيرفتن يك چشم انداز در عين حال تكاملي و بوم شناسانه در زمينه توسعة ناموزون جوامع بشري توضيحي به دست مي دهد كه از اعتبار علمي بيشتري برخوردار است. (ص 237)

درس: تحولات خانواده

عنوان تحقيق :خلاصه فصلهاي از كتاب در تاريكي هزاره ها

نويسنده:ايرج اسكندري

دانشجو: زهرا عبدالهي

فصل چهارم

روند تكاملي همبودي بدوي

درباره ي اين مساله كه نخستين جماعات انساني ساكن سرزمين ايران به طور گروهي زندگي و توليد مي كرده اند جاي هيچگونه ترديدي نيست.آثاري كه درغارها از مراحل مختلف اعصار سنگ به جاي مانده است به خوبي اين نكته را روشن مي سازد كه هريك از گروههاي انساني مزبور،سكناي مشترك،توليد و تغذيه ي مشترك داشته اند.در حالي كه ابزار هاي مكشوفه در غارهاي هوتو،تمتمه،لخ اسپور(خونيك)،بيستون وكمربند حاكي از وسائل كار مشترك است،استخوانهاي شكار بسياري كه در اين مساكن ابتدايي كشف شده بيانگر اين واقعيت است كه گروههاي انساني مزبور مشتركاً تغذيه مي كرده اند.بديهي است كه چينن اشتراك وبرابري در زندگي مادي،بدون توليد جمعي وكار مشترك متصور نيست.(ص82)

به هر حال،بدوي ترين سازمان اجتماعي كه تاكنون شناخته شده و هسته ي اقتصادي-اجتماعي نسبتاً رشد يافته اي را نشان مي ددهد عبارت از"همبود دودماني"يا جماعت طايفه اي است.همبود دودماني كه در واقع اتحاد اقتصادي-اجتماعي خويشاوندان است،وبر پايه ي همخوني قرار دارد،ظاهراً در دوران متاخر پارينه سنگي يا آغاز عصر ميانسنگي،به وجود آمده است ومنطقاً بايد از سازمان پستتري –شايد از همان مرحله ي "ارين ياكي"دوران متاخر پارينه سنگي(كه طول آن از 40تا13هزار سال پيش تخمين زده مي شود وآثاري مقدم بر همبود دودماني به دست نيامده است. (صص:83و84)

تنها پايه ي طبيعي پيوستگي جماعات بدوي،غير از همكاري براي تغذيه،عبارت از همخوني بود و اين خويشاوندي نيز در شرايط آميزش جنسي آن عصر جز از طريق انتساب به مادر امكان وجود نداشت.لذا نخستين سازمان اجتماعي قهراً به صورت"همبودهاي دودماني از تبار مادري"در آمد.(ص،84)

درواقع،در مراحل بدوي همبودي دودماني،در نتيجه ي به وجود آمدن شرايط معيني،زن رفته رفته مقام مهمتري را احراز كرده بود؛زيرا از سويي وي پايه ي عيني و مشخص توليد نسل وهمخوني كه شرط بقاي طايفه و مناسبات توليد بود،به شمار مي رفت و از سوي ديگر،محصولات شكار كه با ابزار و  ادوات ابتدايي به دست مي آمد ونتيجه ي آن با وجود پيشرفتي كه در تكميل تيروكمان شده بود،به بخت و اقبال شكارچيان بستگي داشت،نمي توانست براي تامين غذايي تمامي افراد طايفه وسيله ي مطمئني باشد.دراين شرايط اهلي كردن برخي از حيوانات واشكال ابتدايي زراعت ودامپروري رفته رفته اهميت اقتصادي بزرگي كسب كرد؛زيرا منبع تغذيه ي مطمئنترو منظمتري براي طايفه به شمار مي رفت.نظر به اينكه در اين اقتصاد بدوي،دامپروري و نيز مقدمات كشاورزي وظيفه ي خاص زنان محسوب مي شد،نقش اقتصادي زن چه به مثابه ي پايه ي عيني و مشخص بقاي طايفه(يعني نخستين شرط ادامه ي كار و توليد در آن جامعه)وچه منزله ي توليد كننده ي مستقيم بخش منظمتر و مطمئنتر وسايل زيست،بيش ازپيش توسعه يافت.(صص85و86)

زمينه هاي همبودههاي دودماني برپايه ي تبار مادري از دوران پارينه سنگي يا آغاز ميانسنگي در ميان جماعات ساكن سرزمين كشورما پديد شده بود و"سازمان ژنتي"كه در نتيجه ي تحول مناسبات خويشاوندي از بطن آن جامعه ي پيشين بيرون آمده بود،پس از گذار به دوران كشاورزي اسكان يافته با شكل پيشرفته تري به همبودي ويسي انتقال يافت.بنابراين،سازمان دروني "ويس"ها از آغاز براساس نظام"ژنتي"استوار گرديده است.درتمام مراحل بعدي وطي ادوار طولاني تا مراحل آخر تجزيه و فروپاشي جامعه ي بدوي كه به عهد مفرغ وآهن مي پيوندد،مناسبات توليد برپايه ي نظام ژنتي-براساس مالكيت مشترك بروسايل توليد(بويژه زمين وآب)و به طورعمده برمبناي توليد وتوزيع جمعي-استوار بوده است.به همين سبب اين نخستين ساختار اقتصادي-اجتماعي در مجموع خود همبودي بدوي يا كمونيسم بدوي خوانده مي شود.(ص:92)

فصل پنجم

ژنت و نظام ژنتي-تحول خانواده و مناسبات خويشاوندي

در جامعه شناسي،"ژنس"لاتيني و"گنوس"يوناني به طور كلي به گروههايي از خويشاوندان همخون اطلاق مي شود كه خويشتن را منتسب به يك منشا مشترك(جده يا جد طايفه وقبيله)مي دانند و برحسب نهادهاي وسنتهاي اجتماعي وديني خاص،به صورت جماعت ويژه ي به هم پيوسته اي سازمان يافته اند،وبدينسان خود را از ديگر قبايل،ممتازمي شمرند.(ص:93)

اين جهات پيوستگي دروني كه در عين  حال وجوه تمايز آن با ديگر گروهها را تشكيل مي دهد معمولاً در نام ويژه ي قبيله اي و طايفه اي متجلي مي شود.

طايفه هاي عضو قبيله،هريك نام جداگانه اي دارند كه در مراحل ابتدايي تشكيل"ژنت"غالباً از طبيعت پيرامون و بويژه از حيوانات گرفته شده است؛مانند:گراز،خرس،شير،عقاب،وغيره؛ولي قبيله خود،داراي نام واحدي است و چنين به نظر مي رسد كه در جريان تحولات،رفته رفته،نامهاي طايفه اي و قبيله اي نزد اقوام پيشرفته تر به اسامي انساني و محلي تبديل شده باشد.(ص:94)

واژه ي اوستايي "زنتو"يا"زنتا"وبنا به تحقيق دانشمندان لغت شناس از ريشه ي مشترك هند واروپايي"گن"يا"ژن"مشتق شده كه به معناي "زادن،نژاد ودودمان"است.(ص:95)

مهمترين ويژگي سازماني ژنت(كه عيناً به ويسهاي ابتدايي منتقل شده است)عبارت از خصلت دودماني آن است؛يعني منحصراً از گروههاي انسانيي تشكيل مي شود كه رشته هاي همخوني و خويشاوندي،افراد آن را به يكديگر متصل ساخته است.(ص"95)

در جامعه ي ژنتي ابتدايي،با اينكه وظايف اقتصادي و اجتماعي ميان اعضاي آن تقسيم يافته است،هنوز هيچگونه مناسبات(تابعيت و متبوعيت و خادم و مخدومي)ميان اعضاي آن وجود ندارد،در واقع حاكميت در درون ژنت،مانند مالكيت زمين،داراي خصلت مشاع و جمعي است.هرژنت،كلانتر يا پيشوايي را براي اداره ي امور جمعي،براساس حق راي همه ي اعضاي بالغ خود،انتخاب مي كند ولذا در صورت عدم رضايت،مي تواند او را از اين سمت،خلع كند وديگري را به جاي او بنشاند.(ص:96)

يكي ديگر ازويژگيهاي عمده ي"ژنت كلاسيك"عبارت از ممنوعيت نكاح ميان اعضاي ژنت است.به حكم آنكه هر ژنت دوده اي را تشكيل مي دهد كه داراي منشا واحد است،اعضاي آن با يكديگر خويشاوندي نسبي دارند و بنابراين ازدواج ميان آنان ممنوع است.با اين ممنوعيت است كه ژنت به معناي واقعي خود به وجود آمده و نكاح"درون دوده اي"و"تك خوني"را كه در دورانهاي پيشين معمول بوده به عقب رانده است.(ص:98)

ژنت داراي كيش ويژه و مراسم ديني مشخصي است كه درآغاز جنبه ي پرستش اجداد داشته است و به مرور خصلت آيين الوهيت مشخصي به خود مي گيرد كه آن نيز نمادي از جده يا جد فرضي ژنت تلقي مي گردد.(ص:99)

اموال مردگان به ديگر اعضاي ژنت مي رسد،زيرا خروج اموال از دايره ي اختيار ژنت ممنوع است.به همين سبب بنا به حقوق ژنتي،زوجين از يكديگر ارث نمي برند؛زيرا قاعدتاً هريك ازآنها به ژنت ديگري تعلق دارند.(ص:99)

نظر به اينكه جماعت خويشاوندان كه با علائق اقتصادي واجتماعي به هم پيود يافته است هسته ي اصلي اقتصادي-اجتماعي هر همبودي بدوي و از جمله نظام ژنتي است،ناگزير مناسبات خويشاوندي،در عين حال مهمترين جزء جدائي ناپذير چنين جامعه اي است ولذا مسائلي از قبيل شكل نكاح وچگونگي روابط خانوادگي ودرجات قرابت همخونان،در عين حال مناسبات توليد،مناسبات حاكميت ومناسبات ايدئولوژيك اين جامعه رانشان مي دهد.(ص:101)

روند تاريخي تحول خانواده نشان مي دهد كه به موازات پيشرفت اوضاع اجتماعي،اشكال زناشويي بيش از پيش جنبه ي اشتراكي وهمگاني خود را از دست مي دهد و از طريق محدوديتهاي تدريجي در مورد آميزش جنسي به سوي نكاح زوجي پيش مي رود.به ديگر سخن،به مرور كه جامعه ي بدوي،به سوي تلاشي و تشكيل جامعه ي طبقاتي مي رود و فرد رفته رفته از قيود طبيعي همبودي بدوي رها مي گردد و شخصيت او از استغراق در وحدت جماعت بيرون مي آيد،زناشويي نيز جنبه هاي اشتراكي وگروهي خود را از دست مي دهد واشكال شخصيتر وانسانيتري پيدا مي كند.(ص:103)

لوئيس مورگان،دانشمند قوم شناس انگليسي،نخستين كسي است كه با مقايسه ميان250سيستم خويشاوندي وشكل خانواده ي موجود به اين نكته توجه كرده است.در ابتدايي ترين شكل،خانواده را در وضعي حدس مي زند كه همه ي افراد خانواده اعم از مادران وپدران وفرزندان وخواهران وبرادران،زن وشوهر يكديگر به شمار مي رفته اند و آميزش جنسي ميان آنها متداول بوده است.مورگان خود معترف است كه دليلي بروجود اين شكل از خانواده ابتدايي تر كه وي آن را "درهمي جنسي"مي خواند،در هيچ جا پيدا نشده  است ولي به زعم او ضرورتاً مي بايستي زماني وجود پيدا كرده باشد.زيرا بدون آن سيستم خويشاوندي(مقصود سيستم خويشاوندي"هاوايي"است كه مورد مطالعه اوست)وجود نمي داشت.

مرحله ي بعدي:كه در واقع بايد نخستين شكل خانواده به شمار آيد،در نتيجه ي ممنوع شدن مناسبات جنسي ميان خويشان نسبي درجه ي اول(ميان پدر ومادر وفرزندان)به وجود مي آيد.در اين مرحله گروههاي مزدوج برپايه ي طبقه بندي نسلي،از هم جدا شده اند ولذا همه ي گروهها از يك نسل و همچنين خواهران وبرادران هرنسل،زن وشوهر يكديگر به شمار مي روند.اين خانواده تك خوني يا يك خوني خوانده شده است. 

در مرحله ي سوم:بدواً ازدواج ميان خواهران و برادران از خط مادري و سپس ميان اولاد و احفاد برادران و خواهران از همين خط ممنوع گرديده است.در اين نوع از خانواده،همه ي مردان،شوهران مشترك گروهي از زنان به شمار مي رفته اند كه خواهران آنها نبوده اند و به عكس زنها زوجه ي همه ي مردان غير از برادران خود بوده اند.اين نوع نكاح را مورگان "نكاح شراكتي"خوانده است.(صص:104و105)

همه ي اين اشكال،مراحل مختلف نكاح گروهي هستند،وژنت بايد محققاً از درون يكي از همين اشكال(به احتمال قوي از نكاح شراكتي يا حتي از نكاح نسلي ويا آميزه اي از دو زناشويي گروهي)برون آمده باشد.بنابراين"ژنت"ابتدايي با ممنوعيت نكاح درون دوده اي،مرحله ي نوي از تحول خانواده به شمارمي رود.اين شكل از نكاح در نتيجه ي ممنوعيتهاي بيشتر رفته رفته صورت خانواده ي جفت جويانه به خود مي گيرد.

در همه ي اين اشكال نكاح گروهي،جز اينكه نسب از دوده ي مادري باشد،چاره اي نيست.زيرا در اين مورد تنها واقعيت غيرقابل ترديد و مشخص زادن است.به همين سبب،خويشاوندي از تبار مادري بايد شكل مقدم قرابت نزد همه ي اقوام ابتدايي جهان بوده باشد وژنت نيز ضرورتاً بايد با چنين شكلي شده باشد.(ص:105)

تحقيقات باستان شناسي،بويژه در دشت ايران،اين امر را مسلم مي دارد كه گروههاي انساني ساكن نقاط مورد كاوش،از لحاظ تعداد،حتي در اواخر هزاره ي چهارم بيش از ميلاد جماعات قابل ملاحظه اي نبوده اند.بديهي است كه اين واقعيت همراه با انفراد نسبي ويسها،پراكندگي آنها و دوري مسافات كه خود معلول وضع خاص جغرافيايي و اقليمي ايران است،امكانات زناشويي خارج از طايفه را دشوار مي ساخت وهمين امر به نظر نگارنده شايد يكي از موجباتي باشد كه برخي از رسوم مربوط به انواع نكاحهاي گروهي از جمله ازدواج با محارم و ميان همخونان،تامدت زيادي در جامعه ي ژنتي ايران حفظ شده است.(ص:107)

اين نكته مورد ترديد نيست كه در خاندان حكمرانان و سلاطين ايلام رسم نكاح ميان خواهر و برادر در هزاره ي دوم پيش از ميلاد هنوز رواج داشته است و دامنه ي آن تا آستانه ي انقراض دولت ايلام كشيده شده است.(ص:108)

اگر چه رسم ازدواج با محارم درجه ي اول بويژه با مادران وخواهران ،ظاهراً از هزاره ي سوم پيش از ميلاد در ميان توده هاي خلق منسوخ شده ولي به شهادت مدارك بسياري،اين سنت نزد بزرگان،اشراف و شاهان باقي مانده و حتي تا انقراض شاهنشاهي ساساني،به مقياس محدودتري محفوظ مانده است.(ص:114)

نوع ديگري از بقاياي نكاح گروهي عبارت از سنتي است كه هنوز هم در ميان خانواده هاي روستايي و حتي شهري ايراني رواج دارد وآن عبارت از ازدواج با بيوه ي برادراست.در واقع خواهرزن بالقوه به مشابه زوجه شوهر خواهر محسوب مي شود و اصطلاحهايي از قبيل "هم ريش"براي دو مردي كه شوهر دو خواهر هستند و نيز اين گفته كه تحت عنوان"خواهر زن نان زير كباب است"رايج است،خود حاكي از چنين تلقيي به شمار مي رود.(ص:119)

يكي ديگر از نشانه هاي بارز وجود نكاح گروهي در جامعه ي بدوي ازمنه ي قديم ايران(اعم از ساكنان بومي و آرياييها)عبارت از رسمي است كه ظاهراً تا دوران معاصر،نزد برخي از جماعات ايران باقي بوده است.طبق اين عادت،كسي كه چند زن دارد يكي از زنان خود را به مهمان خويش براي يك يا چند شب قرض مي دهد بدون آنكه قباحتي براي اين عمل بشناسد.اين رسم كه در اوستا تحت عموان"نيروزده"آمده،در حقوق زماني ساساني به صورت"نيروزد"قانونيت يافته است.طبق اين عادت،هرگاه شخص مستمندي زن خود را از دست داده باشد.مي تواند به مردي كه چند زن دارد مراجعه كرده يكي از زنان او را براي مدتي قرض كند.زن مزبور در عين اينكه از لحاظ اختيارات اقتصادي واجتماعي وخانوادگي همچنان تابع شوهر اصلي خود باقي مي ماند(يعني به اصطلاح حقوقي ساساني تحت سرداريه او قرار دارد)،به عنوان"زيانك"در اختيار مرد ديگر كه در اين صورت"ميرك"ناميده مي شود قرار مي گيرد.فرزندي كه از اين آميزش به وجود مي آيد متعلق به شوهر اصلي است و تنها تحت"سرمايه دار"او مي ماند،واگر چه برخي از روحانيون زردشتي و ايران شناسان متعصب كوشيده اند اين رسم را به صورت نوعي كمك به مردم مستمند توجيه نمايند،ولي به شهادت اسناد تاريخي،مسلم است كه اين عادت نه تنها درميان بزرگان واشراف ساساني عموميت داشته است.از سوي ديگر اين نكته جالب است كه هرگاه شوهري خطاب به زن خود مي گفت كه:" من براي تو سرداري برمي گزينم"،زن مزبور آزاد بوده و مي توانسته است براي خود شوهري ديگري اختيار نمايد.كاملاً روشن است كه اين رسم از بقاياي نكاح گروهي ازمنه ي بسيار قديم است و شايد از اشكال بينابيني آن يعني"نكاح جفت جويانه"ناشي شده باشد. (صص:119و120)

تصريح اين رسم در اوستا و توصيه ي روشن آن مبني براينكه"اگر كسي زن خواست زني به او بدهيد"از يك سو،وشهادت هرودوت،مورخ نامي يونان باستان كه چنين رسمي را در ميان اقوام ماساژت متذكر مي گردد،از سوي ديگر،ترديدي در اين امر باقي نمي گذارد كه "نيروز" از يك نهاد بسيار قديم آريايي سرچشمه گرفته است.(ص:121)

فصل ششم

آثار ژنت مادرسالاري در ايران

ژنت مادرسالاري كه مستقيماً از تكامل همبوديهاي اعصار پيشين ناشي شده است در واقع نوع پيشرفته اي از آن همبوديها و ادامه ي آنها به شكل كاملتراست.در مرحله ي كنوني اطلاعات باستان شناسي،به اين سئوال كه آيا مردم ساكن نقاط مورد كاوش در ايران از اعقاب همان مردماني بوده اند كه در اعصار پارينه سنگي در كشور ما سكونت داشته اند،يا اينكه از خارج در دوران متاخر پارينه سنگي تدريجاً به اين نقاط راه يافته اند؟نمي توان جواب مشخصي داد.رابطه ي نزديك و خويشاوندي مسلمي كه ميان تمدنهاي مكشوفه در ايران واز آن كشورهاي مجاور از جمله تركمنستان،آسياي ميانه،قفقاز و بين النهرين وجود دارد به تنهايي براي اثبات منشا اصلي مردم ساكن سرزمينهاي مزبور كافي نيست.ولي اين نكته مسلم است كه ايران،به مثابه ي يكي از شاهراههاي مهاجرت اقوام از شمال به سوي جنوب و غرب،طي هزاره هاي پيش از تاريخ،اقوام و نژادهاي گوناگون را به سوي خود جلب كرده است.(صص:125و126)

در دهكده ي باستاني آسياب(احوالي كرمنشاه)كه تخميناً در حدود هزاره ي نهم وهشتم پيش از ميلاد(يعني در پايان دوره ي پارينه سنگي و آغاز نوسنگي در كشور ما)به وجود آمده و در مباحث پيشين از آن به مثابه ي نخستين آثار كشاورزي و ده زيستي در ايران ياد شده است،بقاياي يك خانه ي جمعي كشف شده است.از ويرانه هاي بناي مزبور سنگ مدوري باقي مانده كه در زير زمين ساخته شده و دور آن تقريباً ده متراست.به طوري كه جامعه شناسي عمومي نشان مي دهد،اين قبيل خانه ها ويژه ي سكونت گروهي است كه در آن تمام افراد يك طايفه يا يك تيره،مشتركاً زندگي مي كنند.از اينجا نتيجه مي شود كه سازمان اجتماعي هنوز نخستين مراحل ويسي را طي مي كرده است.در واقع كشف ابزارهاي مقدماتي كشاورزي وحتي نوع گندمي كه دستگاه گوارش انساني به طور هضم نشده دفع كرده است،سطح بسيار ابتدايي زندگي زراعتي را نشان مي دهد واين خود مي رساند كه ساكنان آسياب در حال گذاراز همبودهاي بدوي به سازمان ويسي بوده اند.محققاً شكار وگياه جويي هنوز در جنب كشاورزي ابتدايي نقش عمده اي در زندگاني ساكنان اين دهكده ي باستاني ايفا مي كرده است.(صص:126و127)

نخستين تغيير عمده اي كه در مقايسه با دهكده ي آسياب به چشم مي خورد،عبارت از تعدد خانه هاي مورد سكونت است.خانه هايي كه كاوشهاي تپه ي سراب آشكارساخته،عبارت از منازل كوچكي است كه در زيرزمين ساخته شده وداراي سقفهايي است كه برپايه هاي ناهموار استوار گرديده است.(ص:127)

در هزاره ي چهارم پيش از ميلاد،شكوفاترين دوران"ويس مادرسالاري"،با تمدن وفرهنگي كه دوره ي تكامل و ترقي عصر سنگ به شمارمي آيد،دركشورما به وجود آمد وتقربياً بزودي سراسرايران را فراگرفت.اين همان دوراني است كه درباستان شناسي"فرهنگ سفالينه ي رنگين يا منقوش"يا "انقلاب دوران نوسنگي"نامگذاري شده است.

كاوشهايي كه هئيت باستان شناسي فرانسوي به سرپرستي پروفسور گيرشمن،درتپه ي سيلك(نزديك كاشان)انجام داده است،تكامل اين فرهنگ مربوط به دوران مادرسالاري را(از هزاره ي پنجم پيش ازميلاد)قشربه قشر آشكار ساخته است.بسياري مجسمه هاي سفالين زن ومادر كه اغلب بي سراست،در قشرهاي مختلف تپه ي سيلك كشف شده است.همين امركه دراكثر آثار مكشوفه ي مربوط به هزاره ي چهارم مجسمه هاي بسياري از زن در حالات مختلف يافت شده است،توام با شواهد وقرائن ديگر نشان دهنده ي آن است كه سازمان اجتماعي ويسها درپايان اين هزاره،همچنان برپايه ي تبار مادري استوار بوده است.اطلاعات موجود درباره ي قديمترين ساكنان بين النهرين كه ظاهراً از آسياي ميانه وفلات ايران به اين كشور مهاجرت كرده اند وآثار آنها درالعبيد،اوروك،لاگاش واريدو كشف شده است،حاكي از وجود همين سازمان اجتماعي است.مردم مزبور معتقد بوده اند كه زندگي را زن يا ربه النوعي به وجود آورده است و به همين دليل پيكره هاي كشف شده اغلب زنان را در حال بارداري يا شيردهي مجسم مي سازد.(ص:133)

مجسمه هايي از انسان كه در قشرفوقاني ويرانه هاي كاوش شده به دست آمده عموماً زن ومادر را تصوير مي كنند.در تصاوير زيبايي كه روي ظروف سفالين نقش شده،بويژه تصوير استيليزه شده ي زن باردار جلب توجه مي كند كه مانند زن تپه ي سراب چمباتمه نشسته وحالت زايمان را مجسم مي سازد.مقايسه ي مجسمه ي تپه ي سراب و تصاوير زناني كه درروي سفالينه هاي تل باكون رسم شده است،درعين اينكه درجه ي رشد يافته ي هنر ساكنان تل باكون(تخت جمشيد)وقدرت تجسم هنرمندان آن دوران را مي رساند،گواه آن است كه طي چهار هزار سال مبناي نظام اجتماعي در همان چهارچوب ژنت مادرسالاري باقي مانده است.در واقع كيش تكثير نسل وپرستش مادر به مثابه ي بنيان گذار طايفه وزندگي،كه خصايص همبودي بدوي مبتني بر تبار مادري است،در پيكره هاي متعدد انعكاس يافته است.اين پيكره ها به احتمال زياد مجسم كننده ي الوهيت كانون طايفه،مظهر حاميه ي "ويس"و ادامه ي حيات آن يا به عبارت ديگر ربه النوع مادر بوده است.(ص:135)

با اين حال،تنوع فوق العاده ي اشكال ظروف سفالين مكشوفه،نمايشگر بغرنجي نيازمنديهاي اقتصادي و معيشتي كشاورزان تل باكون(تخت جمشيد)درعهد نوسنگي است،ونيز نشان دهنده ي آن است كه نيازمنديهاي فكري و معنوي آنان،در قياس با پيشينيان باستاني شان،به مراتب بيشتر شده است.گواه بارزتر براين امر،تنوع تصاوير و نقش و نگار روي ظروف است كه خود يكي از زيباترين و قديمترين نمونه هاي مكشوفه از فعاليت خلاقه و هنري مردم زراعت پيشه ي عهد نوسنگي است،وسبك به كار رفته نيز يكي از بهترين اشكال فعاليت هنري دوران مادرسالاري در جهان به شمار مي رود.مضاميني كه از جهان حيوانات وطبيعت پيرامون اقتباس شده است به وسيله ي قوسهاي بلند كه نمايشگر شاخ بز كوهي يا قوچ وحشي است و خطوط منظم هندسي كه دسته هاي پلنگ،سگ،بزكوهي،عقاب،كركس،لك لك وغير را نشان مي دهد همچنين خطوط موجي كه نمودار تجسم خزندگان وشاخ وبرگ درختان ونباتات است و سرانجام چهارگوشها و سه گوشها كه نمايش دهنده ي صورت زنان در حال رقص گروهي است،پيشرفت انسان اين دوران وقدرت فكري وهنري او رانمايان مي سازد.وفور دايره ها،صليبها و استعمال"روزت"هاي كوچك و علامات ديگري از اين قبيل نشان مي دهند كه محور معتقدات مذهبي را الوهيت آفتاب تشكيل مي داده است.دركنار مظهر آفتاب،سمبلهاي ديگري وجود دارند كه نشان دهنده ي پرستش عوامل ديگري هستند كه در زندگي  كشاورزي نقش درجه اول ايفا مي كنند،از قبيل آب وحيوانات خانگي.كيش وافسون دامداري كه هدفش تكثير گله ها ودفاع ازآنها در برابر چشم زخم و نيروهاي مخرب است،در تصاوير متنوع حيوانات مفيد وموذي متجلي گرديده است.(صص:136و137)

فصل هشتم:

زنتوي ايرانيان

اگرچه"زنتوي"يا"زنتاوي"كه در اوستا آمده است،بيشتر جنبه ي سرزميني دارد ودر سلسله مراتب جامعه،بلافاصله پيش از دهيو(يا دنهويا دنگهو)كه به منزله ي بزرگترين واحد سرزميني آرياييها به شمار مي رود ذكر شده است وپس از آن"ويس"و"دمانا"يا"نمانا"قرار گرفته اند كه ظاهراً هريك از آنها نيز پيش از زمان تنظيم احتمالي اوستا(قرن هفتم پيش از ميلاد)جنبه ي ارضي يافته بودند،مع ذلك بسياري از صفاتي كه از متون مختلف اوستايي به دست مي آيد،نشان دهنده ي آن است كه زنتوي اوستايي خود از سازمان ژنتي قديمتري برخاسته است.زنتوي اوستايي داراي پيشوا يا سري است كه زنتوياي تيش(زنتوپت)خوانده مي شود،ونسبت به مجموع گروه خود،داراي اختيارات وسيع قضايي،اداري وسياسي بوده است.مجموع اين اختيارات دراوستا ،زنتوبخته و اعضاي گروه"زنتومه"خوانده شده است.(صص:167و168)

هرزنتو مركب از چند ويس است وهرويس از تعدادي نمانا(خاندان)تشكيل يافته است.هرزنتو داراي زمينها ومراتع مشتركي بوده است كه در اوستا"شوئي ثره"خوانده مي شود.ويسها نيز زمين و مراتع مشترك داشته اند وهر خانداني نيز مشتركاً از قطعه زميني كه به وي داده شده(يا در آغاز ميان خاندانها تقسيم شده است)برخوردار بوده است.بنابه تصريح اوستا زنتو جزيي از واحد وسيعتري است كه دهيو اط چند زنتو يا قبيله تشكيل شده و در واقع اتحاد قبايلي زا تشكيل مي داده كه در سرزمين مشخصي سكونت داشتند و به يكي از زبانهاي آريايي ايراني سخن مي گفته اند.(ص:168)

ازاينكه در اوستا خاندان(دمانا)يا(نمانا)كه هم به معناي مسكن و هم به مفهوم خاندان و خانه است،به منزله هسته ي اصلي جامعه تلقي شده است،مي توان به اين نتيجه رسيد كه قبايل آريايي هنگامي كه به سرزمين ايران وارد شده اند(آغاز هزاره ي اول پيش از ميلاد)،روند تقسيم جامعه ي ژنتي به خاندانها را قبلاً از سر گذرانده و به مرحله ي همبوديهاي خانداني زوجي برپايه ي پدرتباري،رسيده بوده اند.(ص:171)

در متون اوستا،وضع اجتماعي پست تري كه براي زنان وجود آمده بود(از جمله چند زني،كه از ويژگيهاي تسلط پدرسالاري است)به چشم مي خورد.در مواردي كه از پاداشهاي مقرر براي كاهنان و پزشكان سخن مي رود،زنان در درجه ي پست تري از مردان قرار مي گيرند.ولي با وجود اين،زنان به هيچ وجه وضع بردگان را نداشتند و هيچ گاه در اوستا از زنان به بدي ياد نشده است.(ص:173)

ويژگيهاي جامعه ي ژنتي ايرانيان آريايي :

1)سازمان جامعه براساس همبودهاي طايفه اي وقبيله اي يعني همبودهاي همخون وخويشاوند استوار بوده است.

2)سازمان طايفه اي وقبيله اي برپايه ي خويشاوندي از دودمان پدري و تفوق حقوق مردان قرار داشته است.

3)همبودهاي خانداني(نمانا)هنوزاجزاي پيوسته اي از همبود طايفه اي(ويس)به شمار مي رفته ورشته هاي همخوني آنها را به يكديگر پيوند مي داده است.

4)همبستگي طايفه اي و وابستگي گروهها ي ژنتي به يكديگر نه تنها اعضاي طايفه و خاندانها را موظف به كمك و پشتيباني متقابل مي كند بلكه آنها را مشتركاً مسئول جرم وتخلفاتي مي نمايد كه از ناحيه ي يكي از افراد گروه سرزده است.

5)انتساب از تبار مادري،جاي خود را به خويشاوندي از تبار پدري داده بود.همبودي يكپارچه ي طايفه اي به خاندانهاي جداگانه تجزيه شده بود وتدريجاً زمينه هايي براي مالكيت فردي واختلاف در داراييها  به وجود مي آمد.(صص:194-191)

فصل نهم:

همبود خانداني مرحله ي گذار از مادرسالاري به پدرسالاري

همبود خانداني كه در جامعه شناسي"خانواده ي بزرگ پدرسالاري"،"خاندان پدرسالاري"وغيره نيز ناميده مي شود،يكي از اشكال تاريخي جامعه است كه نزد غالب اقوام جهان،در مرحله ي معيني از پيشرفت اجتماعي پديده آمده وگسترش يافته است.همبود خانداني يكي از مسائل جامعه شناسي است كه بويژه از آغاز قرن نوزدهم،توجه بسياري از محققان اجتماعي ومورخان را جلب كرده است،ودرباره ي ماهيت و منشا آن،نظريات گوناگوني ابراز شده است.(ص:211)

در واقع،پيدايش همبود خانداني با مرحله ي پيشرفته تر نيروهاي مولد جامعه،تطبيق مي كند.با ازدياد اهميت دامداري در اقتصاد،همبودهاي مادرسالاري واستفاده ي روزافزون از فلزات و بويژه با امكاناتي كه براي شخم زمين با خيش فلزي وگاوآهن(در معناي عمومي فلزي آن)ونيز براي آبياري مصنوعي به وجود آمد،رفته رفته،نقش اقتصادي واجتماعي مرد به مثابه ي عامل واجرا كننده ي اين وظايف بالا رفت."جامعه ي ژنتي ابتدايي"كه برپايه ي تساوي كامل اعضاي طايفه قرار دارد،حق استفاده ي هر يك اعضاي ژنت را از حاصل زحمت خويش مفروض مي دارد.(ص:212)

بدينسان،در داخل"ويس مادرسالاري"،حق مالكيت خانداني به وجود آمد ورفته رفته،ساختمان يكپارچه ي طايفه به هم خورد و به گروههاي درون طايفه اي تقسيم گرديد.خاندان،كه كم كم مرد(ازجهت نقش اقتصادي خود)در آن الويت مي يافت،به صورت هسته ي اساسي توليد ويسي درآمد.(ص:213)

تشكيل همبودهاي خانداني،درعين حال،مرحله ي گذار از جامعه ي مبتني برتبار مادري به جامعه اي است كه بعداً به طور كامل براساس تبار پدري(پدرسالاري)قرار مي گيرد.ولذا نخستين گام مهم در راه انحلال تدريجي ساختار اشتراكي بدوي وعبور به مالكيت خصوصي است.(ص:215)

خلاصه بخش اول(نظری مجمل به تطور کلی گروه) از کتاب:

خانواده ایرانی در دوران پیش از اسلام

نوشته:پروفسور علی اکبر مظاهری

ترجمه:عبدالله توکل

نشر قطره تهران 1377

                                دانشجو :  زهره  معماریانی

تطور خانواده ايراني پيش از ساسانيان

خانواده اين دوره که روح پدر سالارانه‌اي داشت ترکيب آن عبارت بود از: پدر، مادر و فرزندان و نوادگان و برادران و خواهران و عروسان و دامادان عموزادگان و عمه‌زادگان و دايي‌زادگان و خاله‌زادگان و بستگان ديگر که زير نظر رئيسي واحد، دور اجاقي واحد و براي برگزاري آئيني واحد زير سقفي واحد گرد مي‌آمدند. خانواده درطی شانزده قرن (1000 سال قبل از ميلاد و 6 قرن بعد از آن) با تاني تغيير مي‌يابد کوچکتر مي‌شود و شامل پدر و مادر و فرزندان مي‌گردد.

خانواده کهن، از تيره که در اوستا زنتو خوانده مي‌شود، سرچشمه مي‌گيرد. در دوره گاهاني (2700 سال پيش) مرکز گروه خانوادگي، دمانه (خانه) است. که رئيس اين خانه پدر است که نمانوبخته (عدالت خانوادگي) را در حق زير دستانش به کار مي‌برد. پدر شهريار، صاحب ويس (دهکده) است که از قدرت و اختيار فراتر از مسکن خود برخوردار است. زنتو ايراني همان تيره است. ولي تيره توتمي نيست. اعضا افراد تيره از صلب قهرماني خانوادگي، از صلب نيابي اسطوره‌اي آمده‌اند که در اصل شايد توتم کهني بوده است. در ميان افراد تيره و رفته رفته قرابتي "بفعل" جانشين پيوند توتمي قديم شده است. خدايان جانشين (نیا ـ توتم) شدند و (پدر ـ شاه) تيره برزير دستانش تسلطي مطلق داشت ،بر آنان فرمانروايي مي‌کرد و بعد از مرگش مثل خدا مورد پرستش و رعب و خوف بود.

در اوستا "زنتو سر" زير نظر "زنتو پييتيش" است که همگي در مراتع پهناوري به نام شوبثره شريک هستند. پدر خانواده به مرور جانشين پدر تيره مي‌شود و او حق فروختن يا کشتن زنان و فرزندانش را دارد و مستحق احترام است. و براي اعضاء خانواده رئيس، پدر، صاحب اختيار، موبد و خداست.نشر آيين زرتشتي و گسترش نظام هخامنشي باعث خلاصي خانواده ايراني از (تيره) شد.

زردشت، يکي از شاهزادگان ماد، به فکر افتاد که تيره‌هاي گوناگوني را که همگي به لهجه‌هاي يک زبان حرف مي‌زنند را به شکل يک قوم و يک ملت در آورد. پس او زادگاهش ،رگه‌ ـ ري (تهران کنوني) را ترک کرد و به بخش خاور ايران رفت و به تعليم اين موضوع پرداخت که شخصي که مظهر شوکت و عظمت پادشاهي (خورنه ـ فر) است بايد همه تيره‌ها و قوم‌ها را تحت سلطنت خويش در آورد و آنها را متحد سازد. در اوستا آمده است که اصطلاح دهيو مبين و معرف کساني است که به يک لهجه سخن مي‌گويند و (اجتماعي ملي) به وجود مي‌آورند و رييس آنها دئينگهو پييتيش بوده که هم (پدر شاه) تيره بنيادي و هم ويس سالار بوده است. و به تدريج ويس سالاران اعتبار مي‌يابند تا وقتي که دهيو سالار اختيار نهايي را به دست نيرومندترين آنها "ويسوپييتيش" قبايل پارس مي‌سپارد. و بدين ترتيب زنتو جوهر وجود خويش را از دست مي‌دهد و گروه خانوادگي را که زنداني کرده بود تا قيامت آزاد مي‌کند.

در اوستا نامي مثل نام خانوادگي آمده است که بيشتر از آنکه بازگوي نام نيابي باشد، بازگوي نام تيره‌اي است. در این دوره با پيدايش پول امکان تقسيم مالي و دارايي امکان‌پذير شد و مالکيت فردي بر تملک گروهي غلبه يافت و در چنين نظامی بدیهي است که خانوده تقسيم مي‌شود و تکثر مي یابد و از گروه پر حجم به خانواده کوچک تقسيم مي‌شود.

تحول خانواده ايراني در عهد ساسانيان

هرم خانوادگي تيره به تناسب تعداد بچه‌هايي که جا مي‌گذاشت، پس از مرگ پدر تقسيم مي‌شد. پيوند اعضاء هرم يکسان نبود نبانزدشته (خویشان نزديک) و شامل پدر و مادر و فرزندان و برادران و خواهران، برادران و خواهران پدر و مادر بچه‌ها و نوه‌ها مي‌شد و نافیه ،خویشان ساده بود.ساده ترین نمونه خانواده ایرانی که شامل پدر و مادر و فرزندان می شد، در قرن ششم ميلادي و در زمان سلطنت ساسانيان پديدار شد.پيشرفت اقتصادي و معنوي و انديشه‌هاي آرماني آيين زردشت باعث شد که در خانواده جديد، قدرت پدر کاهش يابد و زن بيشتر همپايه شوهر شد و کم‌کم فرزندان از استبداد پدر آزاد شدند.

در اوايل قرن سوم ميلادي سيستم مانبد (خانه سالار) برقرار است اما در اواخر اين قرن با به رسميت در آمدن آيين زرتشت، مانبد ناگزير مي‌شد که انحصار آيين پرستش خانوادگي را رها کند و پدر مجبور بود اختيار مذهبي خودش را کنار بگذارد و مباشر پرورش صغار گردد. و زن کدگ بانوگ (کدبانو) بانوي خانه شد و از بردگي رها شد.

پيدايش اديان و مذاهب ديگر و اصطکاک آنان با دين زرتشت که باعث اصلاح تدريجي حقوق خصوصي شد و تبدل اقتصادي عواملي بودند که باعث تقليل حجم گروه شد.

پيش از قرن ششم خانواده در ده سکني داشت و وابسته به زمين بود اما با کشور گشاييهاي قرن ششم و نهضت شهر سازي کنار رودخانه‌هاي خليج فارس رونق گرفت. زندگي شهرنشيني باعث رونق اقتصادي شد. در زمان خسرو بزرگ، اصالت فرد که مدت زيادي به علت رکود اقتصادي و تهاجمات بالکانها به تاخير افتاده بود، کم کم نمايان شد.

در زمان پادشاهي قباد اول، سر فها (رعيت‌هاي وابسته به زمين) گروه گروه به مزدک ‌پيوستند. و در جستجوي غذا به شهرها آمدند خسرو اول به جاي برگرداندن آنها به زور اسلحه، آنان را اتباع آزاد خواند. و پس از محکوميت کمونيسم به اين دهقانان آزاد بذر و گاوآهن داده شد و ملت ايران از اين بابت از شهريار خود سپاسگزار شد و لقب دادگر و "انوشگ روان" (بيمرگ) را که تا آن زمان مخصوص جامعه مذهب بود، به او داد. دهقانان به کشاورزان آزاد تبديل شدند و از ميان رفتن تدريجي (وابستگي برزگران به زمين خاوندي) و تبديل شدن آنها به صنف‌هاي مختلف، گروه‌ها به خانواده هاي کوچک مستقل تجزيه شدند. گذشته از اينها يک کارگر که جز دو بازوي خويش وسيله‌اي براي نان در آوردن نداشت، ديگر نمي‌توانست خانواده‌اي بنياد نهد که اعضاي بسيار داشته باشد. پس تشکيل خانواده بزرگ، کار بورژواهاي توانگر بود.

از اواخر قرن چهارم، خانواده‌هاي بزرگ، خداوندگاران مملکت شاهنشاهي بودند اعضاي اين خانواده‌ها بر ايران و انيران ـ کشورهاي ديگرـ فرمانروايي مي‌کردند و شاهزادگان اين خانواده‌ها، در آن واحد، شهرياران شهرها و اراضي و املاک کوچکي بودند که در کنار زمين‌هايشان گسترده بود و هر خانواده براي خود ميراثي داشت. خانواده‌هاي هرمي (عمر بعضي خانواده‌ها هزار سال يا بيشتر بود) به دليل ضعف سلطنت و تسلط اقتصاد طبيعي دوام يافته بودند . در قرن ششم با قدرت يافتن سلطنت وتبدیل اقتصاد پولي به اقتصاد طبيعي این خانواده ها، تجزيه شدند. خانوده‌هاي نجبا ديگر در امور کشور نقش مهمي نداشتندو دچار انحطاط شدند، از سوي ديگر، سيلان طلا باعث تنزل کلي و قطعي ارزش زمين شده بود، ميراثهايشان قطعه قطعه شد و ثروتشان روي به کاهش نهاد. اعضاي اين خانواده‌ها در جستجوي شغل و مواجب به دربار هجوم مي‌آوردند. شاه آنان را مي‌آزمود اگر توانا و کوشا بودند مرزباني ناحيه‌اي را به آنان مي‌داد و بقيه بخور و نميردرگمنامي به سر مي‌بردند. بدين ترتيب همه جا  در اکثر طبقه‌ها، حجم گروه خانوادگي کاهش يافت.

 نتیجه

تحول خانواده ایرانی در مقایسه با روم و یونان  با تاخیر و به کندی صورت پذیرفت.علل رخوت و خمود را در به دلایل زیر می توان نسبت داد:

اول ،به دلیل موقعیت جغرافیایی و صور مختلف تجمع مردم در شهرها. منابع آبی در ایران پراکنده تر از شمال دریای مدیترانه بود و همین امر زندگی را در فلات ایران دشوار می گردانید.آب وهوای بری و خشک باعث می شد ایرانی روستا نشین و خانه نشین گرددو از زندگی عمومی بگریزد.بدینسان در جایی که فرد مدیترانه ای ،سر برهنه و پا برهنه ،و حله ای بر تن ،نیمی از روز را در میدان عمومی به سر می آورد،ایرانی که پیراهن(سدرک)و شلوار و جامه (یامک)پوشیده است و مدام کلاه بر سر دارد،از خانه اش بیرون نمی آید،مگر وقتی که خواسته باشد سر کارش برودوبعد از کار بلافاصله به خانه اش برگردد.واز تعاملات اجتماعی به دور بود.

دوم، متجاوزهایی که از بالکان آمده بودند،طلا و نقره ای را که در ایران قرنها توده شده بود،تاراج کردندو تجارت ایران را درست در همان زمانی که رفته رفته توسعه می یافت،از بین بردند .این تهاجمات که مدت هشت قرن به طول انجامید،باعث تاخیری در همه دگرگونیهای اجتماعی،و در نتیجه ،خانوادگی شدکه در سواحل دریای مدیترانه که حفاظ بیشتری داشت بسیار زود تحقق پذیرفته بود.

سوم، مذهب در ایران با هر گونه اقدامی در راه آزادی فردی مخالف بود.آیین زرتشت و مزدا که قرنهای زیادی در ایران تسلط داشتند،بر پایه تیره و دودمان استوار شده بودند وچون هر دو مذهب،محافظه کار بودند ذره ای با تغییر شکل احتمالی گروه خانوادگی سازگاری نداشتند.آیین مانی ،دین مسیح و آیین مزدک که به حال فرد سازگار تر است بسیار دیر در ایران پدیدار شد و توسعه یافت .در واقع ،آیین مزدایی و زرتشتی که با آیین مانی و مسیح و مزدک سخت گرم پیکار بود تا اواخر قرن پنجم انعطافی نپذیرفت وتا آن زمان روشهای کهنه و باستانی در ایران جاری بود طوری که مثلا پدر خانواده حق داشت زن و فرزندانش را به قتل برساند یا مثل برده بفروشد.

اما مقارن قرن ششم با جهانگشاییهای خسرو اول ،ناگهان طلا در ایران به وفور پدیدار شد.اقتصاد پولی مایه تسریع جریان ثروتها شد،در نتیجه تجارت در میان مردم و مبادله افکار تسریع گردیدشهرهایی که به تقلید از شهرهای سواحل مدیترانه ساخته شده بودند،تحولی در زندگی عمومی ایرانیان ایجاد نمود.خانواده ایرانی که روزگاری دراز سر در گریبان خود فرو برده بود،از رخوت بیرون آمدو حجم و فشردگی خود را در آن واحد از دست داد.

روابط خویشان و بستگان رنگ مردمی به خود گرفت. زنان و کودکان که مدتی دراز در گرفتار انقیاد خود کامگی های پدر بودند،رفته رفته آزاد شدند و این حق را یافتند که خودشان کار کنندو برای خودشان مال خاص به وجود بیاورندو پس از مرگ پدر از میراث سهمی داشته باشند.

با این همه خانواده ایرانی باز هم به صورت گروهی به جای ماند.خویشاوندی پدر و مادر و فرزند همچنان از تقدیس رکن مذهب بر خوردار شدو خود مرگ نیز،گذشته از این که باعث انحلال این پیوند نشد،مایه احکام آن هم شدو در میان اشخاص مربوطه وظایف و تکالیفی چون پرستش و حمایت به بار آورد.

1. 4. تحليل نگرشهاي خانوادگي بر مبناي نظريه پارسونز

خانواده "يك اجتماع يا يك «ما»ي كوچك است كه در آن تعهدات اجتماعي و علقه‎هاي زناشويي (پيوند دوستي) نسبتاً پايدار بين حداقل دو نفر (زن و مرد) با پشتوانه تعاملات گرم و انتشاري وجود دارد " (چلبي ، 1375 ، ص 69) .

در خانواده بعنوان يك اجتماع كوچك مانند هر اجتماع ديگر دو عنصر اجتماعي بلحاظ مفهوي اساسي تلقي مي‎شود اول تعهد (Commitment) و دوم علقه اجتماعي درباره تعهد ذكر اين نكته ضروري است كه "بلحاظ مفهومي در تعهد نوعي ضرورت نهفته است : ضرورت براي كسي در انجام چيزي"(چلبي ، 1375 ، ص 70) .

در خانواده نيز تعهد به همين معنا بكار مي‎رود به عبارت ديگر هر يك از اعضاي ضرورتاً بايد نسبت به كل خانواده يا تك تك اعضاي آن از چهار نظر در خود ضرورت انجام تكليف (تعهد) احساس كند .

الف : نسبت به كنترل منابع اقتصادي در خانواده (A) ب. نسبت به اهداف جمعي در خانواده (G) پ. نسبت به مناسبات اجتماعي _ ارتباطي در خانواده و ت . نسبت به ارزشهاي خانوادگي

از طرف ديگر در خانواده بايد علقه اجتماعي (Interest) وجود داشته باشد . با توجه به ابعاد علقه ارتباطي مي‎توان به معناي مشخصتري از آن است يافت . الف . علقه در بده و بستان خانوادگي (A) ب . علقه در تنسيق اجتماعي محيط (G) پ . علقه اجتماعي به خانواده و اعضاي آن (I) ت . علقه در فهم روابط بين ذهني (L).

از آنجا كه مي‎دانيم " نتيجه تركيب تعهد اجتماعي (Communal Commitment)با علقه اجتماعي( Communal Interest) هنجار اجتماعي در معناي دوركيمي است" (چلبي ، 1375 ، ص 71) بنابراين مي‎توان به يك نتيجه‎گيري مهم رسيد و آن اين است كه اساسي‎ترين عنصر در تحليل خانواده ، هنجار است .

نگرشهاي مورد مطالعه در مطالعه ارزشها و نگرشهاي ايرانيان اساساً هنجارها يا باورهاي ارزشي و رفتاري و تلقي‎هاي درست و نادرست مردم شهرهاي ايران را در حوزه‎ها و عرصه‎هاي مختلف اجتماعي و از آن جمله خانواده ، مورد توجه قرار داده است . البته آنچه محرز است اين است كه تمامي نگرشهاي خانوادگي توسط اطلاعات بدست آمده از اين دو نظرسنجي بدست نمي‎آيد . اما بر اساس آنچه حاصل آمده است مي‎توان در يك نگاه كلي مباحث نظري را به برخي اطلاعات تجربي كسب شده ، پيوند زد :

مقدمتاً ذكر اين نكته ضروري است كه خانواده ايراني بلحاظ عناصر ساختي و كاركردها ، در حال گذار از وضعيت سنتي به وضعيت مدرن است . ابعاد و سرعت اين گذار كاملاً به ابعاد و سرعتي كه ساير ابعاد اجتماعي در جهت تغيير به سوي مدرنيسم و فرهنگ جهاني دارند ، مربوط است . آنچنانكه گفته شد مي‎توان تك تك ابعاد تغيير در خانواده و ازدواج را به تك تك تغييرات اساسي در حال وقوع در جامعه ايراني و حتي جامعه جهاني ، مرتبط ساخت . بعنوان يادآوري و مثال ، تغيير در نحوه تصميم‎گيري در خانواده به مجموعه تغييراتي مرتبط است كه در سطح كلان در نهادهاي سياسي و اقتصادي در حال وقوع است بطور مثال ، مناسبات دمكراتيك در درون خانواده بدون استقلال زنان ، بدون تغيير در حقوق و قوانين مرتبط با زنان ، بدون تغيير نگرشهاي اجتماعي و فرهنگي نسبت به زنان ، بدون ايجاد سازمانهاي اجتماعي موثر و سالم براي سپردن وظايف خانواده به آنها و در يك كلام بدون فرآيند كوچكتر شدن ابعاد وظيفي خانواده ، ممكن نيست .

در طول سالهاي گذشته ، خصوصاً در سه دهه اخير تغييرات شگرفي در برخي عناصر خانواده از جمله تعداد اعضا ، تركيب سني زوجين ، تصميم‏گيري در خانواده ، مكان خانواده (نومكاني) و بسياري ابعاد ديگر رخ داده است . اما اين تغييرات در جاي خود لازم ، برخي تنشها و كژكاركردي‏ها را در خانواده موجب شده و توازن و آرامش سنتي خانواده را كم كرده است .

دو نشانه اساسي تضعيف نهاد خانواده در ايران كاهش تعهدات خانوادگي و همچنين كاهش علقه‏هاي خانوادگي است كه يافته‏هاي تحقيق در فصل پيشين مويد آن است .

با توجه به اهميت هنجارهاي اجتماعي خانوادگي و توضيح ذكر شده در بالا توضيح اين نكته ضروري است كه تمامي ابعاد و حالات اختلال هنجاري در خانواده قابل مشاهده است . اين ابعاد به قرار زير است :

الف . قطبي شدن هنجاري : در خصوص بسياري از امور خانوادگي در جامعه هنجارهاي گوناگوني وجود دارد ، به اين معني بخشي از جامعه در مورد امر مورد نظر فشار هنجاري شديدي را تحمل مي‏كنند در صورتي كه بخشي ديگر از جامعه تحت تأثير اين فشار نيستند و يافته‏هاي تحقيق مبني بر تفاوت نگرشي سنخ‏هاي مختلف اجتماعي مويد اين نكته است .

ب . تضاد هنجاري : در خانواده امروز ايران براي برخي از امور دو يا دو مجموعه هنجار متضاد وجود دارد .

پ. ناپايداري هنجاري : هنجارهاي خانوادگي مكمل همديگر نيستند و تشكيل يك كليت منطقي را نمي‏دهند . برخي از هنجارها با برخي ديگر تناقض منطقي دارند .

ت . ضعف هنجاري : علقه اجتماعي و تعهد نسبت به برخي از هنجارهاي خانوادگي در ميان بخشي از افراد جامعه در حال كم شدن است .

ث .  بي‏هنجاري : برخي از امور خانواده بطور مثال آشنايي قبل از ازدواج ، فارغ از هر گونه هنجاري صورت مي‏پذيرد .

2. 4. تحليل نگرشها بر اساس مفروضات گيدنز

با توجه به ديدگاه گيدنز در مورد روندهاي اساسي تغيير در خانواده در كشورهاي جهان سوم ، به برخي نكات در اين زمينه مي‏توان اشاره كرد .

1.   گروههاي خويشاوندي نفوذ خود را از دست مي‏دهند . يافته‏هاي تحقيق مبني بر كم شدن ميزان اعتماد به خويشاوندان و كيفيت روابط خويشاوندي ، اين نكته را تأييد مي‏نمايد .

2.     روندي در جهت انتخاب آزادانه همسر مشاهده مي‏‏شود . از جمله اطلاعات اين تحقيق كه مؤيد گزاره فوق است موارد زير است . 

-   پاسخگويان در 1/56 درصد از موارد (در سال 1382) با ازدواج خويشاوندي مخالف بوده‏اند . در ازدواج‏هاي خويشاوندي در جامعه سنتي ، مصالح جمعي بر مصالح فردي مرجح است .

-     4/38 درصد از پاسخگويان (در سال 1382) با معاشرت و دوستي دختر و پسر قبل از ازدواج موافق بوده‏اند .

-     7/23 درصد از پاسخگويان (در سال 1382) با خواستگاري دختر از پسر موافق بوده‏اند .

-     تنها 9/4 درصد از پاسخگويان (در سال 1382) با تعدد زوجات ، كه در آن اختيار زنان چندان مطرح نيست ، موافق بوده‏اند.

-     5/61 درصد از پاسخگويان با زندگي پس از ازدواج در كنار والدين مخالف بوده‏اند .

-     6/68 درصد از پاسخگويان (در سال 1382) با دخالت والدين در زندگي فرزندان پس از ازدواج مخالف بوده‏اند .

3. حقوق زنان هم از نظر حق انتخاب در ازدواج و هم تصميم‏گيري در خانواده بيش از پيش به رسميت شناخته مي‏شود .

-   نظرات پاسخگويان درباره معاشرت قبل از ازدواج ، خواستگاري دختر از پسر و همچنين اطلاعات تحقيق در خصوص ميزان دخالت زنان ، همسران و مادران در تصميم‏گيري‏هاي خانواده و تبديل شرايط پدرسالارانه قديم به دوسالاري ، كنوني مويد اين نكته است .

در سال 1379 در 1/45 درصد از خانواده‏ها و در سال  1382 ، 6/30 درصد از خانواده‏ها توسط هر دو نفر(مرد و زن) اراده مي‏شده‏اند (كمتر بودن ميزان در سال 1382 به دليل جدا شدن گزينه "همه با هم" از ساير گزينه‏ها اتفاق افتاده است و به اين معني كه اين ميزان كاهش يافته است ، نيست)

4.   بيشتر ازدواج‏ها كه در جامعه قديم ازدواج‏هاي خويشاوندي بود روز به روز كمتر مي‏شود . 1/56 درصد از پاسخگويان با ازدواج خويشاوندي مخالف بوده‏اند .

5.     آزادي جنسي در جوامعي كه بسيار سختگير بودند رواج بيشتري مي‏يابد .

- اگرچه معاشرت قبل از ازدواج به معني آزادي جنسي نيست اما اگر به اين نكته توجه كنيم كه در جامعه سنتي و در اقشار مذهبي معاشرت قبل از ازدواج هنوز هم در جامعه ما يك تابو و يك ممنوعيت شرعي محسوب مي‏شود ، تغيير در اين زمينه را مي‏توان در جهت روند پيش‏بيني شده توسط گيدنز ارزيابي كرد .

6. روندي كلي در جهت گسترش حقوق كودكان وجود دارد . كاهش تعداد فرزندان ، توجه هر چه بيشتر به تربيت آنها و تغيير توزيع نگرش درباره اثر تنبيه ، از مهمترين جنبه‏هاي قابل ذكر تغيير در اين زمينه‏ است .

3. 4. تحليل نگرشها با توجه به مدل تري‏يانديس 

در يك نتيجه‏گيري بسيار كلي ، اين گزاره قابل طرح است كه نگرشها عمدتاً با توجه به موقعيت افراد بوجود مي‏آيند و ابراز مي‏شوند و همگام با تغيير موقعيت‏ها ، آنها نيز متناسب با شرايط فرد تغيير مي‏كنند . در مدل كه تري‏يانديس  براي مشخص نمودن چگونگي شكل‏گيري رفتار ترسيم نموده است ، موقعيت تعيين كننده رفتار است ؛ با اين ملاحظه كه متغيرهاي تعديل كننده از جمله نگرشها ، تجربيات پيشين و متغيرهاي مداخله‏گرفرآيندهاي رواني و سختي يا آساني انجام رفتار كه توسط موقعيت تعيين مي‏شود ، در اين مدل قرار دارند .

                                                                                نگرشها

   رفتار         سختي يا آساني موقعيت              فرآيندهاي رواني                                  موقعيت

                                                                             تجربيات پيشين

اگرچه امكان آزمون اين مدل در اين تحقيق وجود ندارد و اساساً جزو اهداف اين تحقيق نيز بشمار نمي‏رود اما در يك بحث بسيار مختصر با توجه به شواهد بدست آمده از اين تحقيق مي‏توان يك نتيجه‏گيري ساده اما مهم را مطرح ساخت.

اين نتيجه‏گيري اين است كه با ساده‏تر كردن مدل تري‏يانديس  مي‏توان به صورت زير به نگرشها نقشي مستقيم‏تر داد .

رفتار                                                    نگرش‏هاي فردي                         موقعيت(فردي ، اجتماعي ، سياسي و فرهنگي)

مقايسه نگرشها در غالب موارد مويد اين نكته است كه نگرشها بيش از آنچه معمولاً تصور مي‏شود به موقعيت افراد وابسته‏اند . براي روشن كردن ادعاي فوق (كه البته بايد به شكل دقيق‏تري آزمون شود) به ذكر چند نمونه بسنده مي‏نماييم :

-       زنان به اعضاي خانواده اعتماد كمتري نسبت به مردان دارند .

-       مردان بيشتر به خانه‏دار ماندن زنان اعتقاد دارند .

-       زنان بيشتر به نابرابري فرصتهاي اجتماعي ، بطور مثال اشتغال ، اعتقاد دارند .

-       مردان اعتماد بيشتري به اقوام و خويشان خود داشته‏اند .

-       مردان و زنان موقعيت مردان و زنان را در خانواده خود ، متفاوت ارزيابي نموده‏اند .

-       اعتماد زنان مطلقه و كساني كه همسر خود را در اثر مهاجرت وي از دست داده‏اند ، به اعضاي خانواده ، كمتر است .

-       زنان مطلقه اعتقاد بيشتري به نابرابري فرصتهاي اجتماعي دارند .

موارد فوق و دهها مصداق ديگر كه در فصل پيش آمد مويد ادعاي نظري فوق است (اما تا زماني كه به دقت آزمون نشود صرفاً يك ادعا براي مطالعه بيشتر است ) .

فهرست منابع

تري‏يانديس ، س . هري (1378) فرهنگ و رفتار اجتماعي . نصرت فتي  . تهران : نشر رسانش

چلبي ، مسعود (1375) جامعه‏شناسي نظم ، تشريح و تحليل نظري نظم اجتماعي . تهران : نشرني

ريترز ، جرج(1374) نظريه جامعه‏شناسي در دنياي معاصر . محسن ثلاثي . تهران : انتشارات علمي دفتر طرح‏هاي ملي وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي (1380) ارزشها و نگرشهاي ايرانيان . تهران . دفتر انتشارات طرح پيمايش ملي ارزشها و نگرشها

دفتر طرحهاي ملي وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي (1383) ارزشها و نگرشهاي ايرانيان . تهران : دفتر انتشارات طرح پيمايش ملي ارزشها و نگرشها

گيدنز ، آنتوني (1376) جامعه‏شناسي ، منوچهر صبوري ، تهران . نشرني

فرانزوي ، استفن . ال(1381) روانشناسي اجتماعي ، مهرداد فيروز بخت و منصور قنادان . تهران : موسسه خدمات فرهنگي رسا

علي‏احمدي ، اميد (1379) تغييرات ساختي ـ كاركردي خانواده ايراني در چرخه زندگي (پايان‏نامه دكتري).استاد راهنما :حسن سرایی. واحد علوم و تحقيقات دانشگاه آزاد اسلامي

Klein , M. David & James M . White(1995).family theories, an introduction . California : SAGE publications..

(تحليل ثانويه اطلاعات ارزشها و نگرشهاي ايرانيان در سالهاي 1379 و 1382)[1]

دکتر امید علی احمدی[2]

1. 2.  روش تحقيق

      اطلاعات پايه تحقيق حاضر از 2 طرح ملي "ارزش…ها و نگرش…هاي ايرانيان" که در دو سال 1379 و 1382 اجرا شده…اند ، گرفته شده است . بر اين اساس تحقيق حاضر به صورت تحليل   ثانويه (secondary Analysis) يا بازتحليل(Reanalysis) انجام مي…شود . در اين گونه از تحقيقات بر پايه اطلاعات بدست آمده از يک طرح گسترده و با در نظر گرفتن يک مباني نظري خاص بعنوان چارچوب نظري تحقيق ، سعي مي…شود وضعيت پديده مورد بررسي مورد تحليل مجدد قرار گيرد . (تذکر اين نکته لازم است که تحليل ثانويه با فرا تحليل (meta-analysis) متفاوت است چرا که در فرا تحليل با استفاده از نتايج تحقيقات متعدد درباره موضوع خاص سعي مي…شود سنتزي از اطلاعات حاصل شود که نکات معتبر و قابل اتکا تمامي تحقيقات پيشين را در بر گيرد .)

اطلاعات اوليه اين تحليل ثانويه با روش پيمايشي بدست آمده است . از آنجا که بسياري از اطلاعات نوشتاري حاضر و ساير اطلاعات بدست آمده در طرح ارزش…ها و نگرش…هاي ايرانيان ماهيت ذهني و نگرشي دارد و به دورنيات پاسخگويان مربوط مي…شود ، يکي از راههاي دشوار و در عين حال موثر در اين زمينه استفاده از روش پيمايشي (survey Research) است .

يادآوري اين نکته ضروري است که پيمايش… سال…هاي 1379 و1382 علي…رغم تشابه در اسم ، بلحاظ حجم و نوع متغيرهاي مورد نظر تفاوت چشمگيري دارند . لذا امکان مقايسه تمامي متغيرها در دو سال بررسي وجود ندارد .

2. 2. جامعه آماري ، حجم نمونه و شيوه نمونه…گيري

جامعه آماري اطلاعات پايه اين تحقيق را مجموعه افراد 15 ساله و بالاتر خانوادهاي معمولي ساکن در هر يک از 28 مرکز استان در سال 1379 و ارديبهشت سال 1382 تشکيل مي…دهد . روش نمونه…گيري در پيمايش سال 1379 نمونه…گيري دو مرحله…اي است . در اين روش ابتدا تعداد واحدهاي نمونه…اي مرحله اول (primary sampling unit) به صورت نمونه انتخاب مي…شود و در محله دوم در هر يک از PSU هاي نمونه ، تعدادي واحد آماري به صورت نمونه انتخاب مي…شود . در مرحله اول واحد نمونه گيري يک خوشه متشکل از مجموعه…اي بهم پيوسته از حدود 50 خانوار معمولي ساکن در يک يا چند بلوک است که تقريباً داراي 140 واحد آماري (افراد 15 سال و بالاتر) است . واحد نمونه…گيري مرحله دوم همان واحد آماري يعني فرد 15 سال و بالاتر متعلق به خانوار معمولي ساکن در واحد نمونه…گيري مرحله اول است . چارچوب نمونه…گيري از اطلاعات سرشماري نفوس و مسکن سال 1375 بدست آمده است و در مجموع 16824 نفر بعنوان نمونه مورد پرسش و پاسخ قرار گرفته…اند .

در سال 1382 تعداد نمونه 4581 نفر است که بر اساس محاسبات متکي بر داده…هاي سال 1379 تعيين شده و اجرا گرديده است .

جامعه آماري تحقيق در هر دو سال مراكز استانهاي كشور  بوده اند و بنابر اين نتايج به تمام  مناطق شهري و روستايي قابل تعميم نيست.

3. يافته‎هاي تحقيق

1. 3 توصيف جامعه آماري

1. 1. 3 جمعيت آماري سال 1379

جمعيت آماري مورد مطالعه ، در سال 1379 آنچنانكه در فصل دوم آمد ، جمعيت بالاي 15 سال مراكز استانهاي كشور بوده‎اند . از اين جامعه 16757 نفر بعنوان نمونه انتخاب شده‎اند . عمده‎ترين مشخصات جمعيت شناختي جمعيت نمونه به قرار زير است :

-        با اختلاف 2/1 درصد به سود جمعيت زنان ، از نظر جنس ، جامعه آماري تقريباً متعادل است .

-        نزديك به نيمي از جمعيت مورد مطالعه (7/48 درصد) را افراد داراي سن 30-15 سال تشكيل داده‎اند .

-        بيشترين تعداد از جمعيت مورد مطالعه را ديپلمه‎ها تشكيل داده‎اند (5/26درصد) و 3/17 درصد را بالاتر از ديپلم . به عبارت ديگر 2/56 درصد از پاسخگويان زير ديپلم بوده‎اند .

-        5/61 درصد از افراد مورد مطالعه متأهل و 2/35 درصد مجرد بوده‎اند . 77 نفر مطلقه ، 419 نفر همسر فوت كرده و 35 نفر جدا شده بر اثر مهاجرت نيز در بين جمعيت آماري مشاهده مي‎شوند .

-        توزيع پاسخگويان از نظر نقش خانوادگي به اين صورت بوده است كه 9/35 درصد فرزند خانواده ، 5/30 درصد همسر خانواده و 31 درصد سرپرست خانواده (مردخانواده) تشكيل بوده‎اند.

-        از نظر وضع فعاليت 6/32 درصد خانه‎دار ، 8/30 درصد شاغل و 17 درصد محصل بوده‎اند .

-        برخي از مشخصات اجتماعي پاسخگويان بقرار زير است :

-        8/48 درصد خود را به طور متوسط "مذهبي" ارزيابي كرده‎اند .

-        4/57 درصد فارس ، 1/18 درصد آذري و بقيه از ساير قوميت‎ها بوده‎اند .

-        3/68 درصد خود را از طبقه متوسط معرفي كرده‎اند .

-        5/36 درصد ساكن تهران . 9/8 درصد ساكن مشهد ، 5/6 درصد اصفهان ، 3/6 درصد تبريز ، 2/5 درصد شيراز و بقيه از ساير شهرهاي مهم كشور (مراكز استان) بوده‎اند .

جدول شماره 1. 1. 3 توزيع فراواني و نسبي جمعيت آماري را بر حسب متغيرهاي جمعيت‎شناختي و جامعه‎شناختي ، نشان مي‎دهد :

ج . ش 1. 1. 3 توزيع فراواني و نسبي جمعيت آماري بر حسب برخي از متغيرهاي جمعيت‎شناختي و جامعه‎شناختي در سال 1379

2. 1. 3 جمعيت آماري سال 1382

جمعيت آماري مورد مطالعه در سال 1382 ، آنچنانكه در فصل دوم گزارش شد ، جمعيت بالاي پانزده سال مراكز استانهاي كشور بوده‎اند . از اين جامعه 4581 نفر به عنوان نمونه انتخاب شده‎اند . عمده‎ترين مشخصات جمعيت‎شناختي نمونه به قرار زير است :

-       با اختلاف 1/1 درصد به سود جمعيت مردان ، از نظر جنس جامعه آماري تقريباً متعادل است

-       7/63 درصد از جمعيت آماري مورد مطالعه زير 35 سال ، سن داشته‎اند .

-       بيشترين تعداد از افراد مورد مطالعه را ديپلمه تشكيل داده‎اند (4/29) درصد . 4/17 درصد از افراد مورد مطالعه مدرك تحصيلي بالاي ديپلم داشته‎اند و بقيه يعني 2/53 درصد زير ديپلم بوده‎اند .

-       2/60 درصد از جمعيت مورد مطالعه متأهل و 4/37 درصد مجرد بوده‎اند .

-       از نظر تعداد اعضاي خانواده بيشترين تعداد 3/24 درصد در خانواده‎هاي 4 نفره زندگي مي‎كرده‎اند . سهم خانواده‎هاي 1 تا 3 نفره 6/21 درصد بوده است ، به عبارت ديگر 9/45 درصد از افراد جامعه در خانواده‎هاي زير چهار نفر يا چهار نفره زندگي مي‎كرده‎اند .

-       توزيع نقش خانوادگي پاسخگويان به اين صورت بوده است كه 9/29 درصد را سرپرست و 4/29 درصد را همسر خانواده (زن) تشكيل مي‎داده است . 3/59 درصد از پاسخگويان سرپرست يا همسر خانواده وساير پاسخگويان فرزند (2/39درصد) و يا ساير بوده‎اند .

-       از نظر وضع فعاليت 9/35 درصد شاغل ، 2/30 درصد خانه‎دار ، 7/15 درصد محصل ، 9 درصد بيكار بوده‎اند .

برخي از مشخصات اجتماعي پاسخگويان به قرار زير است :

-       3/96 درصد را پيروان مذهب تشيع تشكيل مي‎دادند .

-       3/56 درصد ‎‎را فارس زبانان و 9/23 درصد را آذري‎ها تشكيل داده‎اند .

-       6/71 درصد خود را به طبقه متوسط متعلق مي‎دانسته‎اند . 

-       4/70 درصد منزل مسكوني ملكي داشته‎اند .

-       9/33 درصد مخارج ماهيانه‎اي بين 249-150 هزار تومان داشته‎اند و پاسخگويان كه مخارج ماهيانه خانوار آنان بالاتر از 250 هزار تومان بوده است 1/24 درصد بوده‎اند . به عبارت ديگر 58 درصد از جامعه آماري بالاتر از 150 هزار تومان و 42 درصد زير 150 هزار تومان مخارج ماهانه داشته‎اند.

-       از نظر شهر محل زندگي 4/34 درصد در تهران ، 3/9 درصد در مشهد ، 6/6 درصد در اصفهان ، 3/6 درصد در تبريز ، 4/5 درصد در شيراز و بقيه در ساير شهرهاي مهم كشور (مراكز استانها) ساكن بوده‎اند .

جدول شماره2. 1. 3 توزيع فراواني و نسبي جمعيت آماري در سال 1382 را به تفكيك برخي متغيرهاي جمعيت‎شناختي و جامعه‎شناختي نشان مي‎دهد .

ج . ش 2. 1. 3 توزيع فراواني و نسبي جمعيت آماري بر حسب برخي از متغيرهاي جمعيت‎شناختي و جامعه‎شناختي در سال 1382

2. 3 توصيف نگرش‎هاي خانوادگي

1. 2. 3. نگرشهاي خانودگي در سال 1379

بر اساس اطلاعات بدست آمده از پرسشنامه و همچنين ساختن برخي از مقياس‎ها با اتكا به سوالات پرسشنامه برخي توصيفها در خصوص نگرشهاي خانوادگي پاسخگويان بدست مي‎آيد اهم اين نگرشها به شرح زير است :

الف . رضايت از زندگي خانوادگي

در پاسخ به اين سوال كه "بطور كلي از زندگي خانوادگي خود بيشتر راضي هستيد يا ناراضي ؟ پاسخگويان در1/57 درصد از موارد گفته‎اند راضي ، 4/22 درصد كاملاً راضي و 35/20 درصد افراد يا نه راضي بوده‎اند و نه ناراضي يا ناراضي و يا كاملاً ناراضي ، به عبارت ديگر بيش از يك پنجم جامعه آماري از زندگي خانوادگي خود رضايت كامل نداشته‎اند .

با توجه به آنكه خانواده حوزه‎اي بسيار حريمي و خصوصي است ، اظهار نارضايتي درباره خانواده به اندازه يك پنجم جامعه آماري بسيار قابل توجه است . اگر چه آمار قابل مقايسه‎اي در سالهاي گذشته در اين خصوص و وجود ندارد اما مي‎توان حدس زد كه اين وضعيت در گذشته به اين صورت نبوده است .

ب : كيفيت زندگي خانوادگي

متغير كيفيت زندگي خانوادگي ، بعنوان متغيري تصنعي از جمع اظهارات پاسخگويان درباره رضايت از امكانات رفاهي ، رضايت از زندگي خانوادگي ، تصميم‎گيرنده اصلي در خانواده ، قابليت اعتماد اعضاي خانواده ، مشورت و همفكري  با اعضاي خانواده ، اختلاف و بگو و مگو با افراد خانواده ، داشتن امكان درد دل با اعضاي خانواده و همچنين اهميتي كه فرد براي خانواده قايل است ، بدست آمده  است .

بر اساس نتايج بدست آمده 1/65 درصد از افراد جامعه آماري داراي كيفيت متوسط زندگي خانوادگي ، 19 درصد داراي كيفيت خوب و 7/15 درصد داري كيفيت بدي در زندگي خانوادگي بوده‎اند .

توزيع كيفيت زندگي خانوادگي در سنخ‎هاي اجتماعي مختلف ، متفاوت است . اين تفاوت را در صفحات بعد مورد بررسي قرار خواهيم داد .

پ . ميزان اعتماد به اعضاي خانواده

شايد هيچ شاخصي به اندازه ميزان اعتماد به اعضاي خانواده ، انسجام و يكپارگي خانواده و سلامت روابط خانوادگي را نشان نهد . بر اين اساس وقتي از جامعه آماري پرسيده شده است شما اعضاي خانواده خود را تا چه اندازه قابل اعتماد ميدانيد ؟ 9/40 درصد از پاسخگو اظهار داشته‎اند : كاملاً

در صورتي كه سوي ديگر طيف را مدنظر قرار دهيم كساني كه خيلي كم تا خيلي زياد به عدم قابليت اعتماد اعضاي خانواده خود حكم كرده‎اند قريب به 1/59 درصد خواهد بود . در اين ميان كساني كه كاملاً به اعضاي خانواده خود بي اعتماد بوده‎اند و يا خيلي كم و كم اعتماد داشته‎اند ، سهم بسيار كمي از جامعه آماري دارند (83/1 درصد)

آنچنانكه گفته شد اعتماد به اعضاي خانواده نشانه سرمايه اجتماعي بسيار مهمي در مهمترين شبكه روابط اجتماعي فرد است . در صورتي كه اعتماد فرد در اين عرصه سلب شده باشد ، مسلماً فرد سهم بزرگي از سرمايه اجتماعي خود را از دست داده است .

ت . اعتقاد به خانه‎دار بودن و ماندن زنان

از جمله مهمترين شاخص‎هايي كه مي‎تواند نگرش‎هاي جنسيتي جامعه را نشان دهد ، بحث درباره اشتغال يا عدم اشتغال خارج از خانه زنان است . اطلاعات بدست آمده نشان مي‎دهد كه هنوز در جامعه 6/31 درصد از افراد جامعه مخالف اشتغال خارج از خانه زنان هستند يا در اين زمينه مردد و اين در حالي است كه تنها 26 درصد از افراد جامعه آماري نسبت به اين موضوع شكي در دل نداشته‎اند .

ث. جنس داراي امكان پيشرفت

درباره جنسي كه بيشتر داراي امكان پيشرفت است توزيع زير بدست آمده است :

 1/42 درصد از افراد جامعه آماري متعقدند كه مردان در جامعه ما امكان پيشرفت بيشتري دارند تا زنان . 8/38 درصد معتقدند هر دو به طور مساوي امكان پيشرفت دارند و 5/11 درصد اين امكان را براي زنان ، بيشتر از مردان ارزيابي كرده‎اند و 9/9 درصد متعقدند كه نه مردان و نه زنان امكان پيشرفت در جامعه ندارند .

اعتقاد به امكان پيشرفت بيشتر براي مردان درجامعه از يك سو از واقعيات اجتماعي ما خبر مي‎دهد و از سوي ديگر پذيرش اين نكته ، زمينه را براي كاهش خواست اجتماعي زنان براي داشتن فرصت‎هاي مساوي با مردان ، فراهم مي‎سازد .

ج . كيفيت روابط خويشاوندي

نظام خويشاوندي بعنوان مهمترين شبكه روابط اجتماعي فرد و مهمترين ساختار اجتماعي در جوامع سنتي و ماقبل صنعتي ، شناخته مي‎شود . تضعيف نظام خويشاوندي از يك سو به معني تغيير در مناسبات اجتماعي و جايگزيني ساختارهاي جديد بجاي ساختارهاي سنتي است و از سوي ديگر نشانه تغييرات مهمي است كه در تأثيرات شبكه خويشاوندي بر مناسبات خانواده ، روي داده است .

بر اساس مقياس ساخته شده با اتكا به سوالات پرسشنامه ، از جمله قابليت اعتماد به اقوام و  خويشان ، مشورت و هم فكري با ايشان ، اختلاف و بگو و مگو ايشان ، درد دل با ايشان ، اطلاعات زير بدست آمده است :

3/62 درصد داراي كيفيت روابط خويشاوندي متوسط بوده‎اند ، 6/2 درصد داراي روابط خويشاوندي بد ، 16 درصد داراي روابط خويشاوندي خوب بوده‎اند . بر اساس توزيع فوق براحتي مي‎توان تضعيف نهاد خويشاوندي را ملاحظه نمود . اين نكته وقتي آشكار مي‎شود كه بدانيم در سالهاي نه چندان دور نظام خويشاوندي مهمترين تأثير را بر زندگي فردي داشته است و تقريباً همه نقشها و رفتارهاي اجتماعي فرد بنحوي از موقعيت خويشاوندي وي متأثير بوده است .

چ . تصميم‎گيرنده اصلي در خانواده 

يكي از شاخص‎هاي مهم تغيير در درون خانواده ، تغيير فرد تصميم‎گيرنده اصلي در خانواده است . علت اهميت اين شاخص آن است كه در گذشته يعني در جامعه سنتي و كشاورزي پدر تصميم‎گيرنده اصلي در خانواده بوده است . به عبارت ديگر اگر اين سوال در كمتر از پنج دهه پيش پرسيده مي‎شد يقيناً پاسخ بدست آمده به صورت صد در صد پدر ، بود . اما توزيع بدست آمده در جدول نشان دهنده آن است كه هم اكنون در تنها 7/37 درصد از خانواده‎ها ، تصميم‎گيرنده اصلي پدر است . در 1/45 درصد پدر و مادر به همراه همديگر تصميم مي‎گيرند (از جمله مشخصات خانواده هسته‎اي افقي شدن هرم قدرت است) و در ساير موارد افراد ديگري نظير مادر ، پسر ارشد ، دختر ارشد و سايرين تصميم‎گيرنده اصلي محسوب مي‎شوند .

توزيع اين متغير و ساير متغيرهاي بندهاي الف تا ج به تفكيك سنخ‎هاي مختلف اجتماعي در صفحات بعد خواهد آمد .

(تحليل ثانويه اطلاعات ارزشها و نگرشهاي ايرانيان در سالهاي 1379 و 1382)[1]

دکتر امید علی احمدی[2]

 (این مقاله در پاییز ۱۳۸۷ در مجله علمی- پژوهشی واحد شوشتر به چاپ رسیده است.)

مطالعه ارزشها و نگرش‏هاي ايرانيان كه تاكنون در دو سال 1379 و 1382 انجام شده است ، اطلاعات بسيار ارزشمندي در حوزه‏هاي مختلف فرهنگي فراهم نموده است . اطلاعات بدست آمده خودبخود گوياي واقعيات فرهنگي جامعه ما نيست مگر آنكه به مدد نظريه‏ها ، عمليات آماري و تحليل ثانويه ، واقعيات علمي لايه‏هاي عميق‏تر ، استخراج و مورد تجربه و تحليل قرار گيرد .

تحليل نگرشهاي خانوادگي ايرانيان  عليرغم محدوديتها و مشكلات اجرايي توانسته است بخشي از مهمترين ارزشها و نگرشهاي ايرانيان (جامعه شهري) را مورد توصيف و مقايسه قرار دهد .

در اين نوشتار  سعي شده است ابتدا مهمترين نگرشها توصيف و سپس مقايسه به تفكيك سنخ‏هاي مختلف اجتماعي صورت گيرد . اين مقايسه كه در گروه‏هاي سني ، مردان و زنان ، گروه‏هاي تحصيلي مختلف ، وضع تأهل ، قوميت ، طبقه تصوري ، شهر محل زندگي و برخي متغيرهاي ديگر صورت گرفته است برخي از لايه‏هاي پنهاني‏تر نگرشهاي مردم را مشخص نموده است .

براي آنكه تحليلها به بدنه علم جامعه‏شناسي در حوزه خانواده اتصال بيشتري يابد از ديدگاه سه صاحب نظر،پارسونز، تري‏يانديس و گيدنز در خصوص تبيين نظري تغييرات اساسي در خانواده‏ ، بهره‏گيري شده است .

نتايج تحقيق نشان مي دهد كه مسيرهاي تحول نگرشها و احيانا رفتارهاي خانوادگي از بسياري جهات با آنچه در خانواده غربي رخ داده است ،تشابه بسيار دارد.همچنين اين تحقيق نشان داد كه تغييراتي شگرف در ساختار و كاركردهاي خانواده ايراني در حال وقوع است و اصلي‌ترين فرايند در تغييرات خانواده ايراني"تنوع پذيري" است

کلید واژه ها:خانواده ،خانواده ایرانی،نگرشهای خانوادگی،تحولات نگرشهای خانوادگی

1. بيان موضوع و چارچوب مفهومي

خانواده ايراني همانند ساير نهادهاي اجتماعي در خلال يكصد و پنجاه سال اخير كه فرايند مدرنيزاسيون جريان داشته است،در حال تغيير بوده است. اين تغييرات را مي توان دردودسته از تغييرات در-زماني(synchronic) وتغييرات همزماني( (diachronicقرار داد.در بخش تغييرات در- زماني مي توان به تنوع پذيري خانواده ايراني از نظر ساختي و كاركردي اشاره كرد و در بخش تغييرات همزماني  بايد به تنوعات ساختي و كاركردي موجود در بين خانواده هاي امروزين اشاره كرد.

صرفنظر از ميزان تغييرات وقوع يافته در خانواده ايراني ،دگرگوني ها و گونه گوني هاي قابل توجهي در نگرشهاي خانوادگي روي داده است. اين تغييرات ممكن است هم اكنون در جامعه ايراني وقوع كرده يا مهمتر از آن درحال وقوع باشد؛چراكه تغيير در رفتارهاي واقعي بدون تغيير در دانش ها و نگرش هاي جامعه روي نمي دهد.

در اين نوشتار برآنيم كه به توصيف و مقايسه نگرشهاي خانوادگي به صورت در- زماني و هم - زماني بپردازيم .اگر چه فاصله دو زمان جمع آوري اطلاعات قريب به سه سال بوده و نيز اين نكته و محدوديت روشي كه همه متغير هاي در دو سال با هم مشابه نبوده اند ، مقايسه تا سرحد امكان انجام خواهد شد و تصويري كشوري از تغييرات و تنوعات نگرشي خانواده ارائه مي شود.

خانواده را مي…توان به صورت يک نظام اجتماعي در نظر گرفت . در اين معنا ، نظام اجتماعي عبارت است از "يک پديده جمعي به نسبت خود بسنده که اعضايش مي…توانند همه نيازهاي فردي و جمعي…شان را برآورده سازند و يکسره در چارچوب آن زندگي کنند"(ريتزر ، 1374: 138) " در تعريفي ديگر گفته شده است "نظام اجتماعي به عنوان شبکه تعاملي کنشگران فردي و جمعي تعريف مي…شود . نظام اجتماعي داراي چهار عنصر مفهومي است که عبارتند از : تعامل اجتماعي ، انتظارات متقابل ، تعهدات متقابل و ضمانت اجرا يا پاداش"  (ازرش…ها و نگرش…هاي ايرانيان ، 1381:ص 7) .

مهمترين قضاياي نظريه نظامها عبارت از موارد زير است :

1. همه بخش…هاي نظام به هم پيوسته…اند .

2. فهم يک نظام تنها هنگامي ممکن است که کليت آن ديده شود .

3. رفتار سيستم محيط را متأثر مي…کند و ايجاد کننده امکان تأثير محيط بر نظام است .

4. نظامها اعتباري…اند و نه چيزهاي واقعي (Klein and white , 1996:PP155-157)

اگر منظور از کنش (Action) نوعي رابطه باشد که بين اجزا نظام بر قرار مي…شود ، و منظور از کنشگر (Actor) يک "نظام کنش" باشد که در آن تمايل و گرايش به کنش (رابطه) برقرار باشد ، منظور از وضعيت کنش(Situation) نيز از نقطه نظر کنشگر تعريف مي…شود .

در وضعيت کنش سه عنصر اساسي عينيات (objects) ، اهداف (Goals)  و هنجارها(Norms) وجود دارند . عينيات خود به سه دسته…اند : عينيات اجتماعي (عينيات واجد واکنش اجتماعي) عينيات فرهنگي (رسانندگان معنا : قاعده ، دستور ، علامت ، انديشه ، نماد و ...) و عينيات فيزيکي ( هويت…هاي مادي و جامد قابل دستکاري و تصرف) .

در اين ميان هنگامي که يک "عين" در يک وضعيت به عنوان هدف تلقي شود ، عينيات غايي را مي…توان "اهداف" بحساب آورد . اما کنشگر براي رسيدن به هدف خود با محدوديت…هاي "هنجار"ي مواجه خواهد شد ( ارزش…ها و نگرش…هاي ايرانيان ،1381: ص 6 و 5) .

"مفهوم سوگيري (Orientation) يا گرايش (Attitude) ، مختص نظام کنش اجتماعي (Social actor system) است . سوگيري با گرايش کنشگر به عينيات مورد نظر ، ساز و کاري است که وضعيت کنش را تعيين مي…کند . مفهوم سوگيري يا گرايش ، مجموعه…اي است از آنچه کنشگر  مي…بيند ، ارزيابي کند ، مي…خواهد يا نمي…خواهد . سوگيري داراي دو بعد عمده شناختي (عقلي) و عاطفي (احساسي)  است بعد شناختي آن ناظر بر درك وجود شناختي و كاركردي اعيان (موضوع گرايش) است ، اينکه کنشگر چگونه ، جوهر ، ساخت ، توانايي ، کارکرد و فعاليت اعيان را مي…بيند ، تشخصي مي…دهد و بعد عاطفي آن ناظر بر درک ارزشي و هنجاري اعيان از عينيات (موضوع گرايش) است .

کنشگر به لحاظ کارايي (مفيد / مضر) زيبايي(زشت / زيبا) اخلاقي(خوب / بد) دانايي  (درست / نادرست) عينيات مورد نظر ما ارزيابي مي…کند و نسبت به آنها به صورت…هاي ابزاري و اظهاري ، مستقيم يا غيرمستقيم احساس تعهد و وظيفه مي…نمايد.

چهار نوع نظام کنش کاملاً مرتبط به هم در هر نظام وجود دارد که عبارتند از الف . نظام شخصيت (حاصل ترکيب نيازهاي ارگانيسم ، انتظارات اجتماعي (معاني فرهنگي) ب . نظام اجتماعي (شبکه تعاملي کنشگران فردي و جمعي) و پ . نظام فرهنگي (مجموعه معاني انتزاع شده از وضعيت کنش) ت. نظام اثباتي (آرايش فرصت…هاي فيزيکي ، شيميايي و آلي) (ارزشها و نگرشهاي ايرانيان ، ص 8-6)

هر نظام چهار ضرورت کارکردي دارد تا بتواند باقي بماند : 1. سازگاري (Adaptation) 2. هدف…رسي (Goal Attainment) 3. يکپارچگي (integration)I 4. حفظ و نگهداشت الگو  (,letency pattern maintenance) . L

در اين ميان ضرورت کارکردي چهارم يعني حفظ و نگهداشت الگو وظيفه اساسي نظام فرهنگي است .

در خانواده نيز مي…توان از خرده نظام فرهنگي سخن گفت . در اين خرده نظام حافظه جمعي خانواده که متأثر از نظام فرهنگي جامعه است باعث پايداري الگوي مناسبات خانوادگي مي…شود . اين نظام فرهنگي شامل گرايشات ، نگرش…ها ،عقايد ، نمادها ، معاني و تعاريف است .

براي فهم چگونگي رابطه فرهنگ و رفتار مي…توان چارچوب زير را که تري‏يانديس  ارائه نموده است طرح کرد :

رفتار                    شخصيت              جامعه…پذيري                      فرهنگ           زيستبوم 

"زيستبوم به معني محيط فيزيکي ، جغرافيايي ، آب و هوايي و تمامي گياهان وجانوران يک اقليم است که شامل برخي منابع است ( منابعي همچون زمين حاصلخيز ، حيوانات شکاري ، نفت ، فلزات و ...) اين منابع امكان بروز رفتارهاي خاصي (همچون ماهيگيري) را فراهم مي…کنند و به پاداش منجر مي…شوند . رفتارهاي پاداش گيرنده به رفتارهاي خود بخودي و سپس به رسوم آن فرهنگ تبديل مي…شوند .

اين عوامل براي نگريستن به محيط اجتماعي ، روش خاصي ايجاد مي…کنند و از عواملي هستند که "فرهنگ ذهني " را مي…سازند . فرهنگ ذهني در برگيرنده چگونگي دسته…بندي و نامگذاري رخدادها (زبان) و پيوستگي…هاي بين دسته…ها ، هنجارها ، نقشها ، انواع خاص خودشناسي و ارزشهاست . وقتي نگرشها و هنجارها مشترک مي…شوند ، بخشي از فرهنگ را تشکيل مي…دهند . اين نگرشها و هنجارها اگر توسط يک فرد مورد استفاده قرار گيرد ممکن است چه اين هنجارهامشترک باشند يا نباشند ، به بخشي از شخصيت فرد تبديل مي…شود .عادات ، خودشناسيها ، هنجارها ، نگرش…ها و باورها با رفتار مرتبط هستند . .. مردم با فرهنگهاي مختلف ، براي تربيت فرزندان خود روشهاي متفاوتي دارند . تفاوت…هاي موجود در شيوه جامعه…پذيري مي…تواند به تفاوت…هاي شخصيتي منجر شود"(تري‏يانديس ، 1378:ص 60-57) .

نگرش…ها و ارزش…ها

گاهي نگرشها را بر مبناي سه مولفه عقايد ، احساسات و مقاصد رفتاري تعريف کرده…اند (به نقل از برکلر 1984، فرانزوي ، 1381ص 129) طبق اين ديدگاه سه مولفه…اي ، نگرشها محصول عقايدمان در مورد يک چيز ، احساسمان در مورد آن چيز و رفتارمان در برابر آن است . در تحقيقات بعدي نشان داده شد که اين سه مولفه براي ايجاد نگرش ضروري نيستند . از اين روي برخي به ديدگاه يک بعدي يا يک مولفه…اي که ارزيابي جز به اصلي آن است ، روي آورده…اند .

در اين تعريف نگرش عبارت است از ارزيابي مثبت يا منفي از يک چيز ( به نقل از  شومن ، فرانزوي ، 1381 ص 129) اين چيز مي…تواند مردم ، وقايع يا مشکلات باشد .

کلماتي مانند علاقه ، نفرت ، عشق ، تنفر ، خوب ، بد معمولاً حاکي از نگرش مردم  هستند . براي مثال ، عزت نفس همان نگرش فرد در مورد خودش است . پيشداوري هم نگرش منفي در مورد گروههاست . جاذبه ميان فردي نيز نگرش…هاي افراد در مورد يکديگر است ... بدون ارزيابي ، مردم نمي…تواننند درباره چيزها و رويدادها نظر داشته باشند  (فرانزوي،1381ص130) .

تري‏يانديس  براي تحقيق فرهنگ ذهني از ارتباط مقوله…بندي ، باورها و ارزشها و تأثير آنها بر رفتار بحث کرده است .

تمامي فرهنگ…هاي شناخته شده از مقوله…بندي (categorization) استفاده مي…کنند ... اين مقوله…بندي بسيار مفيد است زيرا محيط را براي ما ساده‎سازي ميکند .ايجاد ارتباط بين مقوله…ها ، باورها را مي…سازد ... باورها يک جز ارزياب دارند ؛ بدان معني که به مردم احساس خوب يا بد مي…دهند همچنين مقوله…ها مي…توانند با احساسات مثبت يا منفي ، پيوند نزديک برقرار کند .. هنجارها (norms) انديشه…هايي هستند درباره رفتارهايي که براي اعضاي گروه خاص رفتار صحيح تلقي مي…شوند . .. نوعي خاصي از هنجارها وجود دارد که مشخص مي…کند شخصي که در يک نظام اجتماعي موقعيت خاصي دارد (مانند پدر در خانواده) چگونه بايد رفتار كند . به اين هنجارها نقش(roles) مي…گويند . مطلوب…ها(ideals) انديشه…هاي درباره بهترين موقيعت ممکن جهان هستند . ارزشها ، (مقدار ) اصولي هستند که زندگي ما را هدايت مي‎کنند .

اگر بدانيم که مردم حوادث را چگونه مقوله…بندي مي…کنند روي چه نوع پيوستگي…هاي موجود بين مقولات تأکيد مي…کنند ، چه هنجارها ، نقش…ها و ارزش…هايي دارند و .... در آن صورت خواهيم توانست رفتار را پيش…بيني کنيم . از آنجا که رفتار زماني انجام مي…شود که "موقعيت" انجام آن را ساده سازد ، مي…توان با اتکا به آنچه گفته شد مدل زير را درباره رابطه فرهنگ ذهني و رفتار در نظر   گرفت :

فرهنگ ذهني (مقوله‏بندي ،باورها، ارزيابي‏ها يا معاني، انتظارات، هنجارها، نقش‏ها، عقايد قالبي، مطلوب‏ها، ارزش‏ها)

فرآيندهاي رواني                                                                                        موقعيت

تجربيات پيشين(الگوهاي پاداش براي رفتار در موقعيت خاص)

سختي يا آساني انجام رفتار كه

توسط  موفقيت تعيين مي‎شود .    

         رفتار                                (تري‏يانديس  ، 1378؛ 191-148)

بنابراين درباره رابطه ارزشها و نگرشها ميتوان گفت "ارزشها بطور غيرمستقيم و از طريق نگرش…ها روي رفتار تأثير مي…گذارند . اگر ارزش…ها همان عقايد  ماندگارمان در مورد هدفهاي مهم زندگي باشند که فراتر از محدوده موقعيت…هاي خاص باشند و نگرش به معني ارزيابي مثبت و منفي از يک چيز باشد (فرانزوي،1381صص 131-128) .

اما بايد دانست که تمامي نگرش…ها توسط ارزشها شکل نمي…گيرد . بطور مثال سقط جنين بيشتر تحت تأثير ارزش‏هاست تا انتخاب نوع خاصي از خميردندان .

تئوريهاي مختلفي درباره چگونگي تشکيل نگرشها ارائه شده…اند . رابرت زانيس از اثر مواجهه صرف(mere exposure effect) سخن مي…گويد و آن عبارت است از گرايش انسانها به داشتن نگرش مثبت…تر در مورد چيزها يا کساني که بيشتر با آنها مواجه شده…اند .

در تئوري شرطي…سازي کلاسيک (classical conditioning) گفته مي…شود نوعي از نگرش حاصل شرطي…سازي کلاسيک…اند و اين به اين معني است که يادگيري بر اثر تداعي ايجاد مي…شود . در اين يادگيري ، محرکي خنثي(محرک شرطي) با محرکي (غيرشرطي) که بطور طبيعي پاسخ هيجاني مربوط را ايجاد مي…کند ، جفت مي…شود .

برخي ديگر از اثر تقويت و تنبيه بر تشکيل نگرشها سخن گفته…اند در اين معني شرطي سازي عامل نوعي يادگيري است که طي آن رفتار تقويت شده ، تحکيم مي…شود و رفتار تنبيه شده تضعيف مي…شود .

در نظريه ديگري که به نام نظريه ادراک خود(self-perception theory ) ناميده مي…شود ، گفته مي…شود که انسانها غالباً حالات رواني خود از جمله نگرشهاي…شان را با مشاهده رفتارشان استنباط مي…کنند . بر اين اساس اين نظريه اعتقاد دارد که رفتار علت نگرش…هاست (فرانزوي،1381: صص136-128) .

همچنين از تأثير تغيير چهره ، حرکت مو و وضعيت بدن بر نگرشها سخن گفته مي…شود . در فرضيه باز خورد و چهره…اي گفته مي…شود تغييرات چهره مي…توانند موجب تغييرات هيجاني  شوند .

در رويکردي ديگر (رويکرد کارکرديfunctional approach ) مي…گويد مردم متناسب با اين موضوع که نگرش…هاي…شان چقدر نيازهاي رواني آنان را بر طرف مي…کنند ، صاحب نگرش…ها مي…شوند و در آنها تغيير ايجاد مي…کنند (فرانزوي : 138) .

نظريه پردازاني مثل دانيل کاتز و ام بروستر چهار کارکرد روانشناختي براي نگرش…ها قائل  بودند . 1. سودآوري 2. آگاهي بخشي 3. دفاع از ايكو 4. بيان ارزش…ها . در اين زمينه که چه عواملي رابطه نگرش و رفتار را تحت تأثير قرار مي…دهند از عوامل پنج گانه زير صحبت مي…شود : 1. ميزان وضوح نگرش ـ رفتار 2. عوامل زماني 3. خودآگاهي عمومي و خصوصي 4. شدت نگرش 5. دست يافتني بودن نگرش (فرانزوي : 143-141) .

" يکي ديگر از متنقدترين رويکردها در روانشناسي اجتماعي خصوصاً در زمينه نگرش…ها اين رويکرد است که مردم سعي مي…کنند در شناخت…هاي خود (عقايد ، نگرش…ها ، خودپنداره…ها) همساني و آرامش را حفظ کنند . اين اصل همساني شناختي(cognitive consistency) به اين عقيده  بر ميگردد که انسانها نه تنها انتظار دارند ادارک‏هاي…شان همسان و هماهنگ باشند بلکه اصلاً همساني و هماهنگي را مي…سازند " (فرانزوي ، 1381:144) .

نگرش…هاي خانوادگي

بر اساس آنچه در بندهاي پيشين آمد مي…توان استنتاجات زير را مطرح کرد :

الف . خانواده يک نظام اجتماعي است .

ب. هر نظام اجتماعي داراي چهار تکليف کارکردي است که براي بقاي آن لازم است .

پ. يکي از چهار تکليف کارکردي خانواده حفظ و نگهداشت الگوست .

ت. حفظ و نگهداشت الگو توسط خرده نظام فرهنگي در خانواده محقق مي…شود .

ث. عناصر خرده نظام فرهنگي (ارزش…ها ، نگرش…ها ، باورها ، ...) طي فرآيند اجتماعي شدن به فرد منتقل مي…شوند .

ج. عناصر محيطي ديگر مانند زيستبوم ، موقعيت کنش و درک کنشگر از موقعيت تجربيات شخصي ، بهمراه آنچه از طريق فرآيند اجتماعي شدن به فرد منتقل مي…شود ، شخصيت فرد و در نتيجه رفتار وي را شکل مي…دهند .

چ. شناخت نگرش…ها مي…تواند در شرايط خاصي به پيش…بيني رفتارها منجر شود .

ح . يکي از راههاي شناخت چگونگي رفتارهاي مردم ، پي بردن به نگرش…هاي آنهاست .

بدين ترتيب مي…توان طبقه…بندي زير را از نگرش…هاي خانوادگي ارائه نمود :

خرده نظامهاي اجتماعي ، نوع نگرشها و نگرشهاي خانوادگي مطالعه شده در تحقيق حاضر

همچنين هر يك از نگرشهاي خانوادگي ، خود داراي ابعاد چارگانه‎اي هستند كه اين ابعاد كه برخاسته از خصلت نظام‎مندي خانواده است ، در جدول زير آمده است :

ابعاد چهارگانه نظامهاي خانوادگي و ابعاد چهارگانه مفهومي هر يك از متغيرهاي تحقيق

ابعاد چهارگانه نظامهاي خانوادگي و ابعاد چهارگانه مفهومي هر يك از متغيرهاي تحقيق

ابعاد چهارگانه نظامهاي خانوادگي و ابعاد چهارگانه مفهومي هر يك از متغيرهاي تحقيق

تعاريف مفهومي و برخي مباحث نظري مربوط به هر يک از مفاهيم بکار رفته در جدول فوق (متغيرهاي تحقيق) در فصل مربوطه در بخش دوم و سوم گزارش خواهد آمد .

رويكرد تاريخي ـ تحليلي تغييرات نگرشهاي خانوادگي و ازدواج

آنچنانكه در چارچوب مفهومي آمده ، خانواده يكي از خرده نظام‎هاي اجتماعي است . تغييرات اين خرده نظام تا اندازه زيادي متأثر از تغييراتي است كه در ساير خرده نظامها روي مي‎دهد . بنابراين مي‎توان در يك نگاه كلي به تفكيك خرده نظام‎هاي اقتصاد ، سياست ، اجتماع و فرهنگ و تغييرات اساسي‎اي كه در هر يك رخ داده است ، تغييرات همان ابعاد را در خانواده و ازدواج دنبال كرد . جدول صفحات بعد اين رويكرد را به طور بسيار خلاصه مطرح مي‎سازد . البته بايد توجه داشت كه آنچه در اين جدول آمده است تنها بخشي از تغييرات مهمي ست كه مي‎توان به آنها اشاره نمود . از زواياي ديگر ، احتمالاً ، تغييرات ديگري مي‎تواند مدنظر قرار گيرد .

 روند تغييرات اساسي نظامهاي اجتماعي و تغييرات اساسي خانواده و ازدواج

در بيشتر  كشورهاي جهان سوم ، تغييرات گسترده‎اي در حال وقوع است . منشأ اين تغييرات پيچيده است ، اما چند عامل را مي‎توان به عنوان عوامل به ويژه مهم در ايجاد اين دگرگوني‎ها برگزيد . اين عوامل ، در درجه اول ، همانند دوره‎هاي پيشين در غرب ، شامل تأثير صنعت و زندگي شهري امروزي مي‎گردد . به طور كلي اين تغييرات حركتي جهاني درجهت ... خانواده ... ، ايجاد مي‎كننند ونظامهاي خانواده گسترده وانواع ديگر گروه‎هاي خويشاوندي را از هم مي‎پاشند (گيدنز1376 ص 431) .

روندهاي اساسي تغيير را مي‎توان بصورت خلاصه به شرح زير عنوان نمود :

1. گروه‎هاي خويشاوندي به هم پيوسته ، نفوذ خود را از دست مي‎دهند .

2. روندي كلي در جهت انتخاب آزادانه همسر مشاهده مي‎شود .

3. حقوق زنان ، هم از نظر حق انتخاب در ازدواج و هم تصميم‎گيري در خانواده بيش از پيش به رسميت شناخته مي‎شود .

4. بيشتر ازدواجها در فرهنگهاي سنتي "ازدواجهاي خويشاوندي" بود ... اين جريان به طور كلي روز به روز كمتر ميشود .

5. آزادي جنسي در جوامعي كه بسيار سختگير بودند بيشتر رواج مي‎يابد .

6. روندي كمي در جهت گسترش حقوق كودكان وجود دارد (گيدنز ، 1376صص 433،432) .

2. 1. اهداف تحقيق

نوشتار حاضر بدنبال ارائه پاسخ به سوالات زير است :

1.       ارزش…ها و نگرش…هاي خانوادگي در جامعه مورد مطالعه چگونه است ؟

2.  آيا بين سنخ…هاي مختلف از نظر نگرش…هاي مرتبط با خانواده تفاوت معني…دار وجود دارد ؟